ژاله آموزگار یگانه از پژوهشگران برجسته فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران است که بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای خود را به شناخت و معرفی میراث مکتوب و اسطوره‌ای ایران اختصاص داده است. پژوهش‌های او درباره زبان پهلوی، ادبیات زرتشتی، متون ایران باستان و اسطوره‌های ایرانی، در کنار فعالیت دانشگاهی و ترجمه آثار تخصصی، جایگاه مهمی در مطالعات ایران‌شناسی معاصر دارد.
اهمیت کارنامه آموزگار تنها به تألیف چند کتاب محدود نیست؛ او در تربیت دانشجویان، گسترش مطالعات زبان‌های ایرانی باستان و فراهم کردن دسترسی فارسی‌زبانان به پژوهش‌های معتبر ایران‌شناختی نیز نقش داشته است. آثار او به شناخت دقیق‌تر سنت‌های فکری، دینی و اسطوره‌ای ایران پیش از اسلام کمک می‌کنند.
زندگی و تحصیلات
ژاله آموزگار در ۱۲ آذر ۱۳۱۸ در خوی متولد شد. تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تبریز ادامه داد و با رتبه نخست فارغ‌التحصیل شد. سپس با استفاده از بورس تحصیلی برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و در دانشگاه سوربن در زمینه فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران به درجه دکتری رسید.
پس از بازگشت به ایران، از سال ۱۳۴۷ در بنیاد فرهنگ ایران به پژوهش پرداخت و در سال ۱۳۴۹ به گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران پیوست. او طی سال‌های بعد در همان دانشگاه به‌عنوان استادیار، دانشیار و استاد فعالیت کرد و در تربیت نسل‌های مختلفی از دانشجویان و پژوهشگران این حوزه سهیم شد.
آموزگار با زبان‌های انگلیسی و فرانسوی و نیز زبان‌های باستانی همچون پهلوی و اوستایی آشنایی دارد؛ دانشی که امکان مطالعه مستقیم متون کهن و مشارکت در تصحیح، ترجمه و تحلیل آن‌ها را برایش فراهم کرده است.
کارنامه علمی و آثار
فعالیت علمی ژاله آموزگار بر مطالعه متون کهن ایرانی، اسطوره‌شناسی و زبان‌های باستانی متمرکز بوده است. آثار او هم جنبه پژوهشی دارند و هم برای دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران منابع آموزشی مهمی به شمار می‌روند.
از کتاب‌های شناخته‌شده او می‌توان به این آثار اشاره کرد:
- تاریخ اساطیری ایران: اثری درباره روایت‌های اسطوره‌ای ایران و جایگاه آن‌ها در شناخت فرهنگ و جهان‌بینی ایرانیان.
- زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن، با همکاری احمد تفضلی: اثری مرجع برای آشنایی با زبان و ادبیات پهلوی و مطالعه متون ایران باستان.
- اسطوره زندگی زردشت، با همکاری احمد تفضلی: پژوهشی درباره روایت‌های مربوط به زردشت و سنت‌های دینی و اسطوره‌ای مرتبط با او.
- شناخت اساطیر ایران: ترجمه اثر جان هینلز که به معرفی اسطوره‌های ایرانی می‌پردازد.
- نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان، با همکاری احمد تفضلی: ترجمه و پژوهشی درباره روایت‌های اسطوره‌ای ایران کهن.
او همچنین در ترجمه و بررسی متون پهلوی و آثار پژوهشگران ایران‌شناس مشارکت داشته است. فعالیت‌های او در این حوزه به حفظ دقت علمی در بازخوانی منابع کهن و انتقال آن‌ها به زبان فارسی کمک کرده است.
خدمات ماندگار به میراث فرهنگی ایران
سهم ژاله آموزگار در معرفی میراث ایران را می‌توان در سه حوزه اصلی خلاصه کرد:
۱. پژوهش در زبان‌های باستانی: مطالعه زبان‌های ایرانی باستان و متون پهلوی، امکان شناخت مستقیم منابع تاریخی و دینی ایران را فراهم می‌کند. آثار آموزشی و پژوهشی او در این زمینه برای دانشجویان و پژوهشگران اهمیت ویژه‌ای دارند.
۲. معرفی اسطوره‌ها و جهان‌بینی ایرانی: پژوهش‌های او درباره اسطوره‌های ایران، روایت‌های مربوط به زردشت و ادبیات دینی باستان، به شناخت لایه‌های کهن فرهنگ ایرانی کمک می‌کنند.
۳. آموزش و انتقال دانش: سال‌ها تدریس دانشگاهی، همکاری با احمد تفضلی و انتشار آثار پژوهشی و ترجمه‌ها، به تداوم مطالعات ایران باستان در محیط دانشگاهی ایران یاری رسانده است.
این خدمات، کارنامه آموزگار را از فعالیتی صرفاً دانشگاهی فراتر می‌برد و آن را به بخشی از تلاش مستمر برای شناخت، مستندسازی و انتقال میراث مکتوب و فرهنگی ایران تبدیل می‌کند.
جوایز و تقدیرها
ژاله آموزگار در طول فعالیت علمی خود تقدیرها و افتخارات متعددی دریافت کرده است. از جمله:
- جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای اثر مشترک «نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان»، با همکاری احمد تفضلی.
- نشان فردوسی از دانشگاه فردوسی مشهد در سال ۱۳۹۵، در تقدیر از خدمات او در زمینه اسطوره‌ها و فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران.
- نشان لژیون دونور فرانسه در سال ۱۳۹۵.
- تقدیر در دوازدهمین جشنواره بین‌المللی فارابی به‌عنوان «شخصیت پیشکسوت علوم انسانی و اسلامی».
منابع
۱. دانشگاه تبریز، اطلاعات تحصیلی و سوابق علمی ژاله آموزگار.
۲. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی ژاله آموزگار.
۳. انسان‌شناسی و فرهنگ، «درباره ژاله آموزگار؛ موشکاف و باریک‌بین».
۴. مؤسسه فرهنگی اکو، فهرست برگزیدگان دوازدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فارابی.
۵. بنیاد میراث پاسارگاد، معرفی و تقدیر از خدمات ژاله آموزگار در حوزه میراث فرهنگی و تاریخی ایران.