دکتر محسن ابوالقاسمی (۱۳۱۵–۱۳۹۷) زبان‌شناس، استاد دانشگاه و پژوهشگر زبانهای ایرانی بود که بخش مهمی از زندگی علمی خود را به شناخت تاریخ زبان فارسی، دستور تاریخی و زبانهای باستانی ایران اختصاص داد. اهمیت کارنامهٔ او در مجموعه‌ای از پژوهش‌ها، کتاب‌های آموزشی و مرجع و تربیت چند نسل از دانشجویان این حوزه نهفته است.
زندگی و تحصیلات
محسن ابوالقاسمی در سال ۱۳۱۵ در ملایر متولد شد. او در سال ۱۳۳۷ مدرک کارشناسی زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به بریتانیا رفت. در مدرسهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS)، زبانهای ایرانی را نزد پژوهشگرانی چون دیوید نیل مکنزی و مری بویس آموخت.
پس از بازگشت به ایران، تحصیلات خود را در حوزهٔ زبانهای باستانی ادامه داد و از سال ۱۳۴۴ تدریس در گروه زبان‌شناسی و زبانهای باستانی دانشگاه تهران را آغاز کرد. او تا زمان بازنشستگی در این دانشگاه به آموزش و پژوهش ادامه داد و در سال‌های بعد نیز با مراکز دانشگاهی و پژوهشی همکاری داشت.
سهم در پژوهش زبانهای ایرانی
حوزهٔ اصلی کار ابوالقاسمی، بررسی تاریخی زبان فارسی و زبانهای ایرانی در دوره‌های باستان، میانه و نو بود. او با رویکردی زبان‌شناختی به ساختار دستوری، تحول واژگان و ریشه‌شناسی واژه‌ها می‌پرداخت.
پژوهش در زبانهای باستانی تنها مطالعهٔ صورت‌های کهن زبان نیست؛ این حوزه برای خواندن و تفسیر متون تاریخی و دینی، شناخت تحولات فرهنگی و بررسی پیوندهای زبانی و تاریخی اهمیت دارد. آثار ابوالقاسمی منابعی برای دانشجویان و پژوهشگران فراهم کردند تا این مباحث را به‌صورت نظام‌مند دنبال کنند.
او همچنین در پژوهش‌های مربوط به زبان آسی، از زبانهای ایرانی قفقاز، فعالیت داشت و در معرفی و بررسی شواهد زبانی آن مشارکت کرد.
آثار شاخص
از مهم‌ترین کتاب‌های محسن ابوالقاسمی می‌توان به این آثار اشاره کرد:
- تاریخ زبان فارسی: بررسی تحولات زبان فارسی در دوره‌های باستان، میانه و نو؛ از منابع شناخته‌شدهٔ آموزشی در این حوزه.
- دستور تاریخی زبان فارسی: پژوهشی دربارهٔ تغییرات دستوری زبان فارسی در گذر زمان.
- پنج گفتار در دستور تاریخی زبان فارسی: مجموعه‌ای از مباحث تخصصی در دستور تاریخی.
- تاریخ مختصر زبان فارسی: معرفی فشرده‌ای از روند تحول زبان فارسی.
- راهنمای زبانهای باستانی ایران: اثری آموزشی برای آشنایی با زبانهای باستانی و مطالعهٔ ویژگی‌های آنها.
- تحول معنی واژه در زبان فارسی: پژوهشی در زمینهٔ دگرگونی معنایی واژه‌ها.
- ریشه‌شناسی (اتیمولوژی): دربارهٔ خاستگاه و تحول واژگان.
- زبان فارسی و سرگذشت آن: اثری دربارهٔ تاریخ و تحولات زبان فارسی.
- دربارهٔ زبان آسی: پژوهشی دربارهٔ یکی از زبانهای ایرانی قفقاز.
ابوالقاسمی همچنین در ترجمه و معرفی متون مرتبط با ایران باستان مشارکت داشت؛ از جمله آثاری دربارهٔ مانی و باورهای دینی ایرانیان پیش از اسلام.
آموزش دانشگاهی و تربیت پژوهشگران
از وجوه مهم کارنامهٔ ابوالقاسمی، استمرار در تدریس زبانهای باستانی و دستور تاریخی زبان فارسی بود. او در دانشگاه تهران و دیگر محیط‌های آموزشی و پژوهشی، دانش تخصصی خود را در اختیار دانشجویان قرار داد.
فعالیت آموزشی او به انتقال اطلاعات محدود نبود؛ آثار راهنما و کتاب‌های درسی‌اش به فراهم‌شدن چارچوبی منظم برای یادگیری زبانهای باستانی و مطالعهٔ تاریخ زبان فارسی کمک کردند. چنین منابعی برای رشته‌هایی چون زبان‌شناسی تاریخی، ادبیات فارسی، ایران‌شناسی و مطالعات متون کهن اهمیت دارند.
جایگاه در تاریخ دانش ایران
محسن ابوالقاسمی در ۱۸ بهمن ۱۳۹۷ درگذشت. میراث او در آثار مرجع، پژوهش‌های زبان‌شناختی و آموزش دانشگاهی باقی مانده است. کتاب‌های او همچنان برای آشنایی با ساختار و تاریخ زبان فارسی و مطالعهٔ زبانهای ایرانی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
جایگاه او را باید در پیوند میان پژوهش تخصصی و آموزش پایدار دید: تولید منابع علمی به زبان فارسی، پرورش دانشجویان و تقویت مطالعهٔ نظام‌مند زبانهای ایرانی از مهم‌ترین وجوه اثرگذاری او بودند.
افتخار
در پانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی، از محسن ابوالقاسمی در بخش ویژهٔ شخصیت‌های پیشگام علوم انسانی و اسلامی، در رشتهٔ زبانهای باستانی تقدیر شد. این انتخاب با کارنامهٔ چنددهه‌ای او در پژوهش، تدریس و تألیف منابع تخصصی ارتباط دارد و به یک اثر منفرد محدود نیست.
منابع
۱. مجلهٔ بخارا، «شب استاد محسن ابوالقاسمی» — زندگی‌نامهٔ خودنوشت و معرفی فعالیت‌های علمی او:
https://bukharamag.com/۱۳۹۷.۱۱.۱۵۹۳۵.html
۲. پارسی‌انجمن، «آغازگرِ سبکی نوین در آموزشِ زبانهای باستان درگذشت» — دربارهٔ زندگی، آموزش و آثار او:
https://parsianjoman.org/۶۹۰۵/آغازگرِ-سبکی-نوین-در-آموزشِ-زبانهای-با/
۳. دانشنامهٔ کتابخانه‌ای CiNii Books — اطلاعات کتاب‌شناختی شماری از آثار او:
https://ci.nii.ac.jp/author/DA1470018X
۴. گزارش برگزیدگان پانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی — معرفی ابوالقاسمی در بخش شخصیت‌های پیشگام علوم انسانی و اسلامی:
https://baztabonline.com/news/برگزیدگان-پانزدهمین-جشنواره-فارابی-م/