علامه علی دوانی از نویسندگان و پژوهشگران پرکار تاریخ اسلام در ایران معاصر بود. بخش مهمی از فعالیت علمی او به ثبت زندگی عالمان دینی، بررسی تاریخ تشیع و تدوین رویدادهای مرتبط با روحانیت ایران اختصاص داشت. او با تألیف آثار چندجلدی و گردآوری اطلاعات تاریخی و زندگی‌نامه‌ای، در حفظ بخشی از حافظهٔ مکتوب تاریخ دینی و فکری ایران نقش ایفا کرد.
دوانی در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در دوان، از توابع کازرون، متولد شد و در ۱۸ دی ۱۳۸۵ درگذشت. او در کنار تحصیلات حوزوی، از جوانی به نگارش مقاله و پژوهش تاریخی روی آورد و به‌تدریج به یکی از چهره‌های شناخته‌شده در حوزهٔ تاریخ تشیع و شرح‌حال‌نگاری علمای اسلامی تبدیل شد.
مسیر تحصیل و آغاز فعالیت علمی
علی دوانی دوران کودکی و نوجوانی را در زادگاه خود و آبادان گذراند. سپس برای تحصیل علوم دینی به نجف رفت و بعدتر تحصیلات خود را در حوزهٔ علمیهٔ قم ادامه داد. در قم از محضر استادانی چون آیت‌الله سیدحسین بروجردی، امام خمینی و علامه سیدمحمدحسین طباطبایی بهره برد.
او از دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی نگارش مقاله در نشریات دینی را آغاز کرد. نخستین کتابش با عنوان شرح زندگانی جلال‌الدین دوانی منتشر شد و مسیر پژوهشی او به‌تدریج بر تاریخ عالمان، زندگی‌نامه‌نویسی و تاریخ تشیع متمرکز شد.
تاریخ‌نگاری و شرح‌حال‌نگاری عالمان
یکی از ویژگی‌های برجستهٔ کارنامهٔ دوانی، گردآوری و ثبت اطلاعات مربوط به زندگی و فعالیت علمی عالمان و شخصیت‌های دینی بود. شرح‌حال‌نگاری در سنت پژوهش اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اطلاعات مربوط به استادان، شاگردان، آثار، فعالیت‌ها و زمینهٔ تاریخی شکل‌گیری اندیشه‌ها را برای پژوهشگران نسل‌های بعد حفظ می‌کند.
دوانی کوشید این اطلاعات را در قالب کتاب‌ها و مجموعه‌های گسترده در دسترس خوانندگان قرار دهد. آثار او افزون بر استفادهٔ عمومی، برای پژوهشگرانی که تاریخ تشیع، تحولات حوزه‌های علمیه و زندگی عالمان را مطالعه می‌کنند، ارزش مستند و کتاب‌شناختی دارند.
آثار شاخص
مفاخر اسلام
مجموعهٔ چندجلدی مفاخر اسلام از آثار شناخته‌شدهٔ دوانی است. این مجموعه به معرفی عالمان و شخصیت‌های برجستهٔ اسلامی می‌پردازد و بخشی از تلاش او برای گردآوری اطلاعات زندگی‌نامه‌ای و ثبت میراث علمی آنان را نشان می‌دهد.
نهضت روحانیون ایران
مجموعهٔ نهضت روحانیون ایران از آثار مهم او دربارهٔ تاریخ روحانیت و تحولات اجتماعی و سیاسی مرتبط با آن است. این مجموعه با گردآوری روایت‌ها و اطلاعات تاریخی، بخشی از زمینه‌های فعالیت روحانیون در دوره‌های مختلف تاریخ معاصر ایران را ثبت می‌کند.
مهدی موعود
کتاب مهدی موعود ترجمهٔ جلد سیزدهم بحارالانوار علامه محمدباقر مجلسی است. این اثر از نمونه‌های فعالیت دوانی در ترجمه و فراهم کردن دسترسی فارسی‌زبانان به متون دینی و روایی به شمار می‌رود.
در کنار این آثار، او کتاب‌ها و مقالات دیگری دربارهٔ عالمان، تاریخ تشیع و موضوعات دینی منتشر کرد. تنوع آثارش نشان می‌دهد که فعالیت او تنها به یک پژوهش یا یک کتاب منفرد محدود نبود.
منابع کتاب‌شناختی: معرفی و فهرست آثار علی دوانی در مجمع جهانی شیعه‌شناسی؛ گفت‌وگو با علامه علی دوانی، مجلهٔ گنجینهٔ اسناد.
اهمیت کارنامهٔ او برای تاریخ فرهنگی ایران
کار دوانی را می‌توان بخشی از تلاش گسترده‌تر برای حفظ و سازمان‌دهی میراث مکتوب ایران دانست. ثبت زندگی عالمان، معرفی آثار آنان و گردآوری روایت‌های تاریخی، امکان می‌دهد مسیر انتقال دانش و اندیشه در دوره‌های مختلف بهتر شناخته شود.
مجموعه‌هایی مانند مفاخر اسلام و نهضت روحانیون ایران علاوه بر اطلاعات زندگی‌نامه‌ای، تصویری از پیوند میان شخصیت‌های علمی، نهادهای دینی و تحولات تاریخی ارائه می‌کنند. البته استفادهٔ پژوهشی از این آثار، مانند هر اثر تاریخ‌نگارانه، نیازمند تطبیق اطلاعات با اسناد و منابع دیگر است.
انتخاب به‌عنوان شخصیت پیشگام جشنوارهٔ فارابی
در چهاردهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی، از مرحوم حجت‌الاسلام علی رجبی دوانی در بخش «شخصیت‌های پیشگام علوم انسانی و اسلامی» و در حوزهٔ تاریخ اسلام تقدیر شد.
این انتخاب در بخش ویژهٔ شخصیت‌ها صورت گرفت؛ بخشی که از چهره‌های دارای کارنامهٔ علمی و خدمات گسترده تقدیر می‌کند، نه صرفاً از پدیدآورندگان یک اثر منفرد. فعالیت چنددهه‌ای دوانی در تاریخ‌نگاری، شرح‌حال‌نگاری و تدوین آثار چندجلدی با این نوع تقدیر تناسب دارد.
جمع‌بندی
علامه علی دوانی از پژوهشگران پرکار تاریخ اسلام و تاریخ تشیع در ایران معاصر بود. تألیف مجموعه‌های چندجلدی، معرفی عالمان و ثبت رویدادهای مرتبط با تاریخ روحانیت، بخش مهمی از میراث علمی او را تشکیل می‌دهد.
اهمیت کارنامهٔ او در تداوم پژوهش‌های تاریخی و حفظ اطلاعاتی است که برای شناخت سیر اندیشهٔ دینی و تاریخ فرهنگی ایران ارزش دارند. تقدیر از او به‌عنوان شخصیت پیشگام در چهاردهمین جشنوارهٔ فارابی، جایگاه این فعالیت مستمر را در مطالعات تاریخ اسلام برجسته می‌کند.