چهره‌ها و سفیران نام‌آور ملی · شخص

طاهره قطب‌الدین

پژوهشگر برجستهٔ ادبیات عربی کلاسیک و مطالعات اسلامی

روایت

طاهره قطب‌الدین (Tahera Qutbuddin) پژوهشگر هندی‌تبار ادبیات عربی کلاسیک و مطالعات اسلامی و استاد کرسی البابطین ـ لودیَن زبان عربی در دانشکدهٔ مطالعات آسیایی و خاورمیانهٔ دانشگاه آکسفورد است. او پیش‌تر به مدت ۲۱ سال در دانشگاه شیکاگو تدریس و پژوهش کرد و به‌عنوان استاد ادبیات عربی در آن دانشگاه شناخته می‌شد.

حوزهٔ پژوهشی قطب‌الدین پیوند ادبیات، دین و سیاست در متون عربی کلاسیک است. او در آثار خود به خطابه و وعظ در صدر اسلام، میراث ادبی و فکری امام علی بن ابی‌طالب، شعر و اندیشهٔ فاطمیان، ادبیات عربی زنان و سنت‌های حدیثی و تفسیری پرداخته است.

قطب‌الدین تحصیلات دانشگاهی خود را در مصر و ایالات متحده ادامه داد و مدرک دکتری خود را در سال ۱۹۹۹ از دانشگاه هاروارد دریافت کرد. پژوهش‌های او با استفاده از تحلیل ادبی، بررسی تاریخی و تصحیح و ترجمهٔ متون کلاسیک، به شناخت دقیق‌تر سنت‌های فکری و ادبی جهان اسلام کمک کرده است.

عنوان و حضور در شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی

نام طاهره قطب‌الدین در فهرست برگزیدگان بخش بین‌الملل شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی، با عنوان اسلام‌شناس از هند، اعلام شده است.

حضور او در این فهرست، توجه جشنواره به پژوهش‌های بین‌المللی در حوزهٔ اسلام‌شناسی و مطالعات متون کلاسیک اسلامی را نشان می‌دهد. با توجه به جایگاه دانشگاهی و آثار علمی او، قطب‌الدین از چهره‌های برجستهٔ معاصر در مطالعهٔ ادبیات عربی کلاسیک و سنت‌های خطابی و فکری صدر اسلام به شمار می‌رود.

یادداشت تحریریه: عنوان «چهرهٔ بین‌المللی مطالعات اسلام» در این صفحه، دسته‌بندی پیشنهادی وب‌سایت «برند ملی ایران» است؛ عنوانی که در خبر جشنواره برای او آمده، «اسلام‌شناس از هند» است. او نباید به‌عنوان دانشمند ایرانی معرفی شود.

حوزه‌های تخصصی و دستاوردهای علمی

۱. خطابه و وعظ در جهان عربی ـ اسلامی

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های پژوهش قطب‌الدین، بررسی خطابهٔ عربی در دورهٔ آغازین اسلام است. او خطابه را صرفاً ابزاری برای انتقال پیام نمی‌داند، بلکه آن را گونه‌ای ادبی و اجتماعی بررسی می‌کند که در شکل‌گیری فرهنگ عمومی، آموزش دینی و گفتمان سیاسی نقش داشته است.

کتاب Arabic Oration: Art and Function حاصل پژوهشی گسترده دربارهٔ ساختار، سبک، کارکرد و تأثیر خطابه در سده‌های نخست اسلام است. این اثر از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهشی او محسوب می‌شود.

۲. میراث ادبی و فکری امام علی بن ابی‌طالب

قطب‌الدین در پژوهش‌های خود به سخنان، خطبه‌ها و نامه‌های منسوب به امام علی بن ابی‌طالب پرداخته است. تصحیح، ترجمه و تحلیل این متون به مطالعهٔ اندیشهٔ اخلاقی، زبان ادبی و پیوند میان فضیلت، حکمرانی و سیاست در سنت اسلامی کمک می‌کند.

او همچنین در پژوهش‌های خود به نهج‌البلاغه و جایگاه آن در تاریخ ادبیات و اندیشهٔ اسلامی توجه داشته است.

۳. ادبیات و شعر فاطمی

بخش دیگری از فعالیت علمی او به شعر دعوت فاطمی و میراث ادبی جوامع فاطمی ـ طیبی اختصاص دارد. پژوهش‌های او دربارهٔ مؤید فی‌الدین شیرازی، شاعر و داعی فاطمی، به بررسی پیوند شعر با تعهد دینی، اندیشهٔ سیاسی و سنت‌های ادبی کلاسیک می‌پردازد.

این مطالعات همچنین به شناخت تداوم برخی سنت‌های فکری و ادبی در جوامع فاطمی ـ طیبی در یمن و هند کمک می‌کند.

۴. ادبیات عربی کلاسیک و سنت‌های حدیثی

قطب‌الدین در زمینهٔ شعر کلاسیک عربی، نثر، احادیث اخلاقی، تفسیر نمادین قرآن و ادبیات زنان در دوره‌های کلاسیک نیز پژوهش کرده است. رویکرد او، متون ادبی و دینی را در بستر تاریخی و فرهنگی‌شان بررسی می‌کند و بر پیوند میان زبان، بلاغت، جامعه و اندیشه تأکید دارد.

آثار شاخص

۱. Arabic Oration: Art and Function

ناشر: Brill، ۲۰۱۹

این کتاب مطالعه‌ای جامع دربارهٔ خطابهٔ عربی و کارکردهای ادبی، اجتماعی، دینی و سیاسی آن است. قطب‌الدین در این اثر ویژگی‌های بلاغی خطابه و نقش آن را در فرهنگ شفاهی سده‌های نخست اسلام بررسی می‌کند.

این کتاب در سال ۲۰۲۱ جایزهٔ کتاب شیخ زاید را در بخش «فرهنگ عربی در زبان‌های دیگر» دریافت کرد. این افتخار یکی از مهم‌ترین جوایز بین‌المللی کارنامهٔ علمی اوست.

۲. Al-Mu’ayyad al-Shirazi and Fatimid Da’wa Poetry: A Case of Commitment in Classical Arabic Literature

ناشر: Brill، ۲۰۰۵

این اثر به شعر دعوت فاطمی و نقش مؤید فی‌الدین شیرازی در شکل‌گیری سنتی ادبی با تعهد دینی و سیاسی می‌پردازد. کتاب از منابع پژوهشی مرتبط با ادبیات عربی کلاسیک و تاریخ فرهنگی فاطمیان است.

۳. A Treasury of Virtues: Sayings, Sermons, and Teachings of ‘Ali

ناشر: New York University Press

این کتاب مجموعه‌ای از سخنان، خطبه‌ها و آموزه‌های امام علی را در قالب تصحیح و ترجمهٔ علمی ارائه می‌کند. اثر برای پژوهشگران تاریخ اندیشهٔ اسلامی، ادبیات عربی و سنت‌های اخلاقی اهمیت دارد.

۴. Light in the Heavens: Sayings of the Prophet Muhammad

ناشر: New York University Press، ۲۰۱۶

این اثر به سخنان پیامبر اسلام و سنت‌های ادبی و اخلاقی مرتبط با آن‌ها می‌پردازد و نمونه‌ای از فعالیت قطب‌الدین در تصحیح و ترجمهٔ متون کلاسیک اسلامی است.

جایگاه علمی و اهمیت پژوهش‌ها

اهمیت علمی طاهره قطب‌الدین در پیوند دادن پژوهش ادبی با تاریخ اجتماعی، اندیشهٔ دینی و فرهنگ سیاسی جهان اسلام است. او با بررسی خطابه‌های صدر اسلام، متون مربوط به امام علی و شعر فاطمی نشان داده است که متون کلاسیک را می‌توان هم به‌عنوان آثار ادبی و هم به‌عنوان اسنادی برای شناخت جامعه و اندیشهٔ تاریخی مطالعه کرد.

دریافت جایزهٔ کتاب شیخ زاید برای Arabic Oration: Art and Function نیز بازتابی از جایگاه بین‌المللی پژوهش‌های اوست. آثار قطب‌الدین برای دانشجویان و پژوهشگران ادبیات عربی، تاریخ اسلام، مطالعات شیعی و تاریخ اندیشهٔ اسلامی منابعی قابل توجه به شمار می‌روند.

مشخصات کوتاه

نام: طاهره قطب‌الدین
نام لاتین: Tahera Qutbuddin
خاستگاه: هند
حوزهٔ تخصصی: ادبیات عربی کلاسیک، اسلام‌شناسی، خطابهٔ صدر اسلام، میراث ادبی امام علی و شعر فاطمی
سمت دانشگاهی: استاد کرسی البابطین ـ لودیَن زبان عربی در دانشگاه آکسفورد
سابقهٔ دانشگاهی: استاد ادبیات عربی دانشگاه شیکاگو از ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۳
مدرک دکتری: دانشگاه هاروارد، ۱۹۹۹
جایزهٔ شاخص: جایزهٔ کتاب شیخ زاید در سال ۲۰۲۱
حضور در جشنواره: برگزیدهٔ بخش بین‌الملل شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی
دسته‌بندی پیشنهادی وب‌سایت: چهره‌های بین‌المللی مطالعات اسلام