دکتر جمشید ممتاز (Djamchid Momtaz)، استاد حقوق بین‌الملل و از حقوقدانان شناخته‌شدهٔ ایرانی در عرصهٔ جهانی است. او طی چند دهه فعالیت دانشگاهی و پژوهشی، در توسعهٔ دانش حقوق بین‌الملل، آموزش حقوقدانان و مشارکت در نهادهای تخصصی بین‌المللی نقش داشته است. عضویت در کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد و انتخاب به ریاست این کمیسیون در سال ۲۰۰۵، از مهم‌ترین نقاط عطف کارنامهٔ او به شمار می‌رود.
زندگی و تحصیلات
جمشید ممتاز در ۱۸ ژوئن ۱۹۴۲ در ازمیر ترکیه متولد شد. او تحصیلات دانشگاهی خود را در فرانسه ادامه داد و در سال ۱۹۶۶ مدرک حقوق عمومی را از دانشگاه پاریس دریافت کرد. در سال ۱۹۶۸ نیز تحصیلات خود را در مؤسسهٔ مطالعات سیاسی پاریس در حوزهٔ روابط بین‌الملل ادامه داد و در سال ۱۹۷۱ دکترای دولتی حقوق عمومی را از دانشگاه پاریس ۲، که امروزه دانشگاه پانتئون-آساس شناخته می‌شود، دریافت کرد.
ممتاز فعالیت دانشگاهی خود را در فرانسه آغاز کرد و از سال ۱۹۷۴ به‌عنوان استاد حقوق بین‌الملل در دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران به فعالیت پرداخت. او همچنین در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی مختلف در فرانسه و دیگر کشورها تدریس کرده است.
فعالیت در کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای حرفه‌ای ممتاز، عضویت او در کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد است؛ نهادی تخصصی که برای تدوین و توسعهٔ تدریجی حقوق بین‌الملل فعالیت می‌کند.
او از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ عضو این کمیسیون بود و در سال ۲۰۰۵ به ریاست آن انتخاب شد. این مسئولیت، جایگاه علمی او را در عرصهٔ بین‌المللی برجسته کرد و امکان مشارکت مستقیم در گفت‌وگوهای تخصصی دربارهٔ تحول قواعد حقوق بین‌الملل را فراهم آورد.
کمیسیون حقوق بین‌الملل در موضوعاتی مانند مسئولیت دولت‌ها، حقوق معاهدات، حقوق بشردوستانه و تدوین قواعد مشترک بین‌المللی فعالیت می‌کند. مشارکت ممتاز در این نهاد، بخشی مهم از حضور دانشگاهی و حقوقی ایران در محیط‌های تخصصی بین‌المللی به شمار می‌رود.
حوزه‌های تخصصی پژوهش
فعالیت علمی ممتاز طیف گسترده‌ای از موضوعات حقوق بین‌الملل عمومی را دربرمی‌گیرد. از حوزه‌های برجستهٔ پژوهش او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- حقوق بین‌الملل بشردوستانه: بررسی قواعد حقوقی حاکم بر مخاصمات مسلحانه و حمایت از اشخاص غیرنظامی.
- مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها: مطالعهٔ پیامدهای حقوقی نقض تعهدات بین‌المللی و شیوه‌های پاسخ‌گویی دولت‌ها.
- حقوق بین‌الملل محیط زیست: بررسی تعهدات دولت‌ها در حفاظت از محیط زیست و توسعهٔ قواعد حقوقی مرتبط.
- حقوق بین‌الملل دریاها و میراث فرهنگی زیر آب: پژوهش دربارهٔ قواعد مربوط به دریاها و حفاظت از میراث فرهنگی مدفون در محیط‌های آبی.
- حقوق معاهدات: مطالعهٔ چارچوب‌های حقوقی حاکم بر معاهدات و تعهدات بین‌المللی.
این تنوع موضوعی نشان می‌دهد که کارنامهٔ او محدود به یک مسئلهٔ سیاسی یا حقوقی خاص نبوده، بلکه بخش‌های گوناگونی از توسعه و تفسیر حقوق بین‌الملل را دربرگرفته است.
آثار و نوشته‌های علمی
ممتاز علاوه بر تدریس، مقالات و فصل‌های علمی متعددی در زمینهٔ حقوق بین‌الملل منتشر کرده است. بخشی از آثار او در مجموعه‌های تخصصی بین‌المللی و کتاب‌های یادبود حقوقی منتشر شده‌اند.
از موضوعات مهم در نوشته‌های او می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- مشارکت مستقیم غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه؛
- سازگاری عفوهای نامشروط با قواعد حقوق بین‌الملل؛
- کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب؛
- حقوق بین‌الملل بشردوستانه در مخاصمات مسلحانهٔ غیربین‌المللی؛
- جدایی‌طلبی و مسائل حقوقی مربوط به آن در حقوق بین‌الملل.
این آثار در بررسی مسائل حقوقی روز و تحلیل تحولات قواعد بین‌المللی اهمیت دارند. برای درج فهرست کامل آثار در وب‌سایت، صفحهٔ رسمی ممتاز در کتابخانهٔ دیداری‌ـ‌شنیداری حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد مرجع مناسبی است.
نقش در آموزش و حضور حقوقی ایران در جهان
فعالیت ممتاز در دانشگاه تهران و تدریس در مراکز دانشگاهی خارج از ایران، در انتقال دانش تخصصی و آموزش نسل‌های مختلف دانشجویان حقوق نقش داشته است. او افزون بر فعالیت دانشگاهی، در مباحث و مشورت‌های حقوقی مرتبط با مسائل بین‌المللی ایران نیز مشارکت داشته است.
ارزش این کارنامه برای معرفی چهره‌های اثرگذار ایران در سطح جهانی، در پیوند میان آموزش دانشگاهی، پژوهش تخصصی و حضور در نهادهای بین‌المللی نهفته است. این پیوند نشان می‌دهد که مشارکت علمی یک حقوقدان ایرانی می‌تواند از فضای دانشگاه فراتر برود و در فرایندهای تدوین و توسعهٔ قواعد بین‌المللی حضور داشته باشد.
افتخار در جشنوارهٔ فارابی
در پانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی، جمشید ممتاز در بخش ویژهٔ «شخصیت‌های پیشتاز علوم انسانی و اسلامی» در رشتهٔ حقوق بین‌الملل و حقوق عمومی معرفی شد.
این انتخاب با کارنامهٔ بلندمدت او در آموزش حقوق، پژوهش تخصصی و فعالیت در نهادهای بین‌المللی تناسب دارد و به یک کتاب یا مقالهٔ منفرد محدود نیست.
جایگاه در برند ملی ایران
جمشید ممتاز نمونه‌ای از چهره‌های علمی ایرانی است که فعالیت حرفه‌ای آنان در سطح جهانی گسترش یافته است. حضور او در کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد، ریاست این نهاد و استمرار فعالیت دانشگاهی، از عواملی هستند که جایگاه او را در معرفی توان علمی ایران برجسته می‌کنند.
برای بانک «برند ملی ایران»، می‌توان او را در گروه حقوقدانان ایرانی اثرگذار در عرصهٔ بین‌المللی قرار داد؛ چهره‌ای که کارنامه‌اش پیوند میان دانش تخصصی، آموزش دانشگاهی و مشارکت در توسعهٔ حقوق بین‌الملل را نشان می‌دهد.
منابع معتبر
۱. سازمان ملل متحد، کتابخانهٔ دیداری‌ـ‌شنیداری حقوق بین‌الملل — زندگی‌نامه و فهرست نوشته‌های علمی جمشید ممتاز:
https://legal.un.org/avl/faculty/Momtaz.html
۲. کتابخانهٔ دیجیتال سازمان ملل متحد — اطلاعات زندگی‌نامه‌ای و سوابق دانشگاهی ممتاز در سند رسمی کمیسیون حقوق بین‌الملل:
https://digitallibrary.un.org/record/۴۱۲۸۴۷/files/A_CN.۴_۵۰۲_Add.۱-EN.pdf
۳. ایران‌وایر، «قاضی جمشید ممتاز؛ چهره درخشان یک حقوقدان ایرانی در دادگاه لاهه» — گزارشی دربارهٔ سوابق حقوقی و بین‌المللی او:
https://iranwire.com/fa/features/۲۷۵۳۹/
۴. گزارش برگزیدگان پانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی — ثبت عنوان شخصیت پیشتاز در رشتهٔ حقوق بین‌الملل و حقوق عمومی:
https://ofogheeghtesad.com/political/tasnimnews/۳۳۳۰۳۱/