در میان پژوهشگران غیرایرانی که عمر علمی خود را صرف شناخت و معرفی فرهنگ و ادبیات ایران کرده‌اند، نام دلال عباس، استاد بازنشسته دانشگاه لبنان، جایگاه قابل توجهی دارد. او از چهره‌های فعال در حوزه ادبیات تطبیقی عربی و فارسی است که با تدریس دانشگاهی، تألیف، ترجمه و پژوهش درباره شاعران ایرانی، به گسترش شناخت ادبیات فارسی در جهان عرب کمک کرده است.
دلال عباس از سال ۱۹۹۰ در دانشگاه لبنان به تدریس پرداخت و در حوزه ادبیات تطبیقی و تمدن اسلامی، با تأکید بر میراث ادبی عربی و فارسی، فعالیت کرد. پژوهش‌های او از ادبیات کلاسیک ایران تا شعر معاصر فارسی را در بر می‌گیرد و آثارش نمونه‌ای از نقش پژوهشگران بین‌المللی در معرفی میراث فرهنگی ایران به مخاطبان دیگر زبان‌هاست.
زندگی و تحصیلات
دلال عباس در سال ۱۹۴۷ در لبنان متولد شد. علاقه او به زبان فارسی از دوران دانشجویی در دانشگاه لبنان شکل گرفت؛ زمانی که در جریان تحصیل زبان و ادبیات عربی با زبان فارسی و نمونه‌هایی از شعر شاعران ایرانی آشنا شد.
او در سال ۱۹۷۰ مدرک دانشگاهی خود را در رشته زبان و ادبیات عربی دریافت کرد و تحصیلاتش را در مقاطع بالاتر ادامه داد. دلال عباس در سال ۱۹۷۹ مدرک کارشناسی ارشد و در سال ۱۹۸۹ دکترای خود را دریافت کرد. حوزه تخصصی او ادبیات تطبیقی و تمدن اسلامی با تمرکز بر زبان‌ها و فرهنگ‌های عربی و فارسی بود.
عباس همچنین در سال ۲۰۰۲ دوره تخصصی آموزش زبان فارسی را در دانشگاه تهران گذراند.
تدریس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه لبنان
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه دلال عباس، فعالیت مستمر او در آموزش دانشگاهی است. او از سال ۱۹۹۰ در دانشگاه لبنان به تدریس زبان و ادبیات فارسی و مباحث ادبیات و تمدن اسلامی پرداخت.
فعالیت علمی او به کلاس‌های درس محدود نماند. عباس در مقطع تحصیلات تکمیلی نیز در زمینه ادبیات تطبیقی عربی و فارسی به راهنمایی و بررسی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی پرداخت.
او در گفت‌وگویی درباره فعالیت‌های دانشگاهی خود، به پژوهش‌هایی اشاره کرده است که به مقایسه آثار نویسندگان و شاعران عرب و ایرانی اختصاص داشتند؛ از جمله پژوهشی تطبیقی درباره هویت در آثار آدونیس و مهدی اخوان ثالث.
این فعالیت‌ها نشان می‌دهند که نقش دلال عباس در گسترش زبان فارسی، تنها به آموزش واژگان و دستور زبان محدود نبوده است؛ بلکه او کوشیده ادبیات ایران را در بستر مطالعات دانشگاهی و گفت‌وگوی میان دو سنت ادبی معرفی کند.
پژوهش درباره شاعران و ادبیات ایران
دلال عباس در آثار و مقالات خود به بررسی ادبیات فارسی در دوره‌های مختلف پرداخته است. سعدی شیرازی، نظامی گنجوی، پروین اعتصامی و جریان‌های شعر معاصر فارسی از جمله موضوعاتی هستند که در پژوهش‌های او جای دارند.
برخی از مقالات شناخته‌شده او عبارت‌اند از:
- سعدی شیرازی؛ شاعر زندگی: پژوهشی درباره اندیشه و شعر سعدی.
- نظامی گنجوی؛ زندگی و آثار: معرفی زندگی و جایگاه ادبی نظامی.
- نظامی گنجوی و جست‌وجوی مدینه فاضله: بررسی یکی از مضامین فکری در آثار نظامی.
- مضامین انسانی در شعر پروین اعتصامی: مطالعه ارزش‌ها و مفاهیم انسانی در شعر این شاعر ایرانی.
- رمانتیسم در شعر معاصر فارسی: بررسی یکی از جریان‌های ادبی شعر نوین ایران.
- شعر معاصر فارسی؛ پیدایش و ویژگی‌ها: پژوهشی درباره تحولات شعر فارسی در دوران معاصر.
- لیلی و مجنون در ادبیات عربی و فارسی: مطالعه تطبیقی یکی از روایت‌های مشترک دو سنت ادبی.
این مجموعه پژوهش‌ها از آن جهت اهمیت دارد که آثار و اندیشه‌های شاعران ایرانی را در فضای علمی عرب‌زبان بررسی و معرفی می‌کند.
ترجمه؛ مهم‌ترین پل ارتباطی میان دو فرهنگ
ترجمه یکی از محورهای اصلی فعالیت حرفه‌ای دلال عباس بوده است. او شماری از آثار نویسندگان و اندیشمندان ایرانی را از فارسی به عربی برگردانده و در انتقال مباحث ادبی، تاریخی، دینی و فکری میان ایران و جهان عرب مشارکت داشته است.
از ترجمه‌های ثبت‌شده در کارنامه او می‌توان به ترجمه و تحقیق «موش و گربه» منسوب به شیخ بهایی با عنوان عربی «التدیّن والنفاق بلسان القط والفأر» و ترجمه کتاب «قبض و بسط تئوریک شریعت» اثر عبدالکریم سروش اشاره کرد.
یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های او، همکاری در ترجمه و بازبینی عربی «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی جهان اسلام» با عنوان عربی «دائرة معارف العالم الإسلامي» بوده است. در مراسم بزرگداشت دلال عباس در لبنان در سال ۲۰۲۱، غلامعلی حداد عادل اعلام کرد که او در ترجمه حدود هزار مقاله از مجموعه مقالات دانشنامه مشارکت مستقیم داشته و در بازبینی علمی مطالب نیز نقش ایفا کرده است.
چنین فعالیتی، فراتر از ترجمه یک کتاب، در دسترس قرار دادن مجموعه گسترده‌ای از دانش تاریخی و فرهنگی برای خوانندگان عرب‌زبان است.
پژوهش درباره روابط فرهنگی ایران و لبنان
یکی دیگر از موضوعات مورد توجه دلال عباس، روابط تاریخی و فرهنگی ایران و منطقه جبل عامل لبنان است.
او در مقاله‌ای با موضوع روابط فرهنگی ایران و جبل عامل، به پیوندهای فکری و فرهنگی میان این دو حوزه پرداخته است. همچنین در پژوهش‌هایش درباره شیخ بهایی، به زندگی و جایگاه این دانشمند و ادیب در تاریخ فرهنگی ایران و جهان اسلام توجه کرده است.
از آثار تألیفی او می‌توان به «بهاءالدین عاملی؛ ادیب، فقیه و دانشمند» و «زن در جامعه ایرانی» اشاره کرد. این آثار در کنار نوشته‌های ادبی او، نشان‌دهنده گستردگی علاقه پژوهشی‌اش به تاریخ، جامعه و فرهنگ ایران است.
تقدیر در سیزدهمین جشنواره بین‌المللی فارابی
عنوان تقدیر: محقق برتر بخش بین‌الملل
دوره: سیزدهمین جشنواره بین‌المللی فارابی، ۱۴۰۱
دلال عباس در سیزدهمین جشنواره بین‌المللی فارابی در جمع محققان برتر بخش بین‌الملل قرار گرفت.
این جشنواره با هدف شناسایی و معرفی پژوهشگران برجسته علوم انسانی و اسلامی برگزار می‌شود و در بخش بین‌المللی آن، سوابق علمی و پژوهشی محققان خارجی در حوزه‌هایی مانند مطالعات اسلامی و ایران‌شناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
تقدیر از دلال عباس را می‌توان در امتداد چند دهه فعالیت او در آموزش زبان فارسی، مطالعات تطبیقی و انتقال آثار علمی و فرهنگی ایران به زبان عربی ارزیابی کرد.
جایگاه دلال عباس در معرفی فرهنگ ایران
اهمیت دلال عباس برای فرهنگ ایران را می‌توان در سه زمینه مشاهده کرد: آموزش دانشگاهی زبان و ادبیات فارسی در لبنان، معرفی شاعران و اندیشه‌های ایرانی در پژوهش‌های عربی و ترجمه آثار فارسی برای مخاطبان جهان عرب.
او با بهره‌گیری از ظرفیت ادبیات تطبیقی نشان داده است که زبان فارسی و عربی، با وجود تفاوت‌های زبانی، در طول تاریخ در تعامل فرهنگی و ادبی با یکدیگر بوده‌اند.
کارنامه دلال عباس نمونه‌ای از تأثیرگذاری فرهنگی فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران است؛ تأثیرگذاری‌ای که نه از راه فعالیتی مقطعی، بلکه از مسیر آموزش، پژوهش و ترجمه در طول چند دهه شکل گرفته است.
از این منظر، دلال عباس یکی از چهره‌های بین‌المللی شایسته معرفی در مجموعه «برند ملی ایران» است؛ پژوهشگری که در شناساندن زبان فارسی و میراث ادبی ایران به جامعه علمی و فرهنگی عرب‌زبان نقش داشته است.
منابع
۱. رزومه علمی دلال عباس، منتشرشده در وب‌سایت شخصی او؛ شامل سوابق دانشگاهی، تألیفات، ترجمه‌ها و مقالات.
۲. روزنامه السفیر لبنان، گفت‌وگوی زندگی‌نامه‌ای با دلال عباس درباره تحصیلات و فعالیت‌های آموزشی.
۳. مجله «أوراق ثقافیة»، گفت‌وگو با دلال عباس درباره مسیر پژوهشی، تألیف و ادبیات تطبیقی عربی و فارسی.
۴. گزارش مراسم بزرگداشت دلال عباس در لبنان، شامل توضیح نقش او در ترجمه دائرةالمعارف جهان اسلام.
۵. خبرگزاری فارس، گزارش برگزیدگان سیزدهمین جشنواره بین‌المللی فارابی، بازنشر در خبرناب.