اکبر عالمی از چهره‌های شناخته‌شدهٔ سینمای مستند و آموزش سینما در ایران بود. او در طول فعالیت حرفه‌ای خود، به‌عنوان استاد دانشگاه، فیلم‌ساز، منتقد، نویسنده، مترجم و مجری برنامه‌های تخصصی سینما فعالیت کرد. سهم او در فرهنگ سینمایی ایران، افزون بر ساخت فیلم، در آموزش مخاطبان برای شناخت زبان تصویر، فناوری سینما و تاریخ هنر نیز دیده می‌شود.
زندگی و تحصیلات
اکبر عالمی در سال ۱۳۲۴ در اهواز متولد شد. تحصیلات خود را در رشتهٔ رادیو و تلویزیون در دانشکدهٔ هنرهای دراماتیک ادامه داد و سپس کارشناسی ارشد سینما را از دانشگاه تربیت مدرس دریافت کرد. او برای تحصیل در مقطع دکتری به انگلستان رفت و پس از بازگشت، به فعالیت‌های دانشگاهی و حرفه‌ای خود ادامه داد.
عالمی سال‌ها در دانشگاه تربیت مدرس تدریس کرد و در آموزش مباحث فنی و تخصصی سینما، عکاسی، نورپردازی و فناوری‌های تصویری نقش داشت. او همچنین در مدیریت لابراتوارهای سینمایی و فعالیت‌های مرتبط با سازمان‌دهی و پردازش تصویر تجربهٔ حرفه‌ای کسب کرد.
آموزش سینما و حضور در تلویزیون
یکی از مهم‌ترین وجوه فعالیت اکبر عالمی، تلاش برای عمومی‌کردن دانش سینما بود. او با اجرای برنامه‌های تخصصی تلویزیونی، مفاهیم سینمایی را برای مخاطبان گسترده‌تری توضیح می‌داد.
از برنامه‌های شناخته‌شدهٔ او می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- هنر هفتم: برنامه‌ای دربارهٔ سینما، فیلم و زبان تصویری که نام عالمی را برای بسیاری از مخاطبان با آموزش سینما پیوند داد.
- آن روی سکه: برنامه‌ای تخصصی دربارهٔ سینما که در دههٔ ۱۳۶۰ پخش می‌شد.
- سینما ماوراء: برنامه‌ای در حوزهٔ سینما و مباحث فکری و هنری مرتبط با آن.
- سینما پنج: از دیگر برنامه‌های تلویزیونی مرتبط با نقد و بررسی سینما که عالمی در آن حضور داشت.
اهمیت این فعالیت‌ها در ایجاد ارتباط میان دانش تخصصی سینما و مخاطب عمومی بود؛ حوزه‌ای که در آن، عالمی هم از تجربهٔ دانشگاهی و هم از توانایی ارتباطی خود بهره می‌گرفت.
سینمای مستند و میراث ایران
عالمی در ساخت ده‌ها فیلم مستند مشارکت داشت. بخشی از فعالیت‌های او به مستندهای صنعتی و علمی اختصاص داشت و بخشی دیگر به معرفی موضوعات مرتبط با جغرافیا، فرهنگ و هویت ایران.
از آثار شناخته‌شدهٔ او می‌توان به این دو مستند اشاره کرد:
- مروارید خلیج فارس: مستندی که از جمله آثار شناخته‌شدهٔ عالمی دربارهٔ خلیج فارس است و در بازنمایی اهمیت این پهنهٔ جغرافیایی برای ایران جایگاه دارد.
- خلیج فارس و نواحی نه‌گانه: اثری مستند دربارهٔ خلیج فارس و مناطق پیرامونی آن.
کار در حوزهٔ مستند به عالمی امکان می‌داد تا از ابزار سینما برای ثبت و معرفی موضوعات علمی، صنعتی و فرهنگی استفاده کند. این وجه از فعالیت او، سینما را نه‌فقط وسیله‌ای برای سرگرمی، بلکه ابزاری برای آموزش و مستندسازی میراث و محیط پیرامون می‌دانست.
تألیف، ترجمه و واژگان تخصصی هنر
اکبر عالمی در زمینهٔ نگارش و ترجمهٔ متون تخصصی سینما و هنر نیز فعالیت داشت. آثار او به موضوعاتی مانند جلوه‌های سینمایی، عکاسی، فناوری تصویر و اصطلاحات هنرهای گوناگون می‌پرداختند.
از جمله آثار و پروژه‌های مرتبط با او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- قدرت واژگان: فرهنگ‌نامه‌ای به زبان انگلیسی در حوزهٔ واژگان تخصصی هنرهای تجسمی، سینما، عکاسی، تلویزیون و تئاتر.
- تمهیدات سینمایی: اثری در زمینهٔ فنون و جلوه‌های سینمایی.
- لزوم بازسازی و فناوری سینمای ایران: نوشته‌ای دربارهٔ اهمیت فناوری و نوسازی در سینمای کشور.
- مشارکت در راهنمایی و تدوین فرهنگ جامع انیمیشن، اثری مرتبط با اصطلاحات و مفاهیم تخصصی پویانمایی.
- ترجمهٔ کتاب تصویر آینده و ظهور؛ در عکاسی و سینما، نوشتهٔ سی. آی. و آر. آی. جاکوبسن.
توجه به زبان تخصصی هنر، یکی از جنبه‌های ماندگار فعالیت او بود؛ زیرا گسترش واژگان و منابع آموزشی فارسی و انگلیسی می‌تواند به آموزش دقیق‌تر و ارتباط حرفه‌ای میان فعالان هنر کمک کند.
فعالیت‌های حرفه‌ای و دانشگاهی
عالمی در کنار تدریس و فیلم‌سازی، مسئولیت‌های تخصصی دیگری نیز بر عهده داشت. او ریاست لابراتوار وزارت فرهنگ و آموزش عالی و مسئولیت لابراتوارهای سازمان صدا و سیما را تجربه کرد. همچنین از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۶ عضو فرهنگستان هنر و فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود.
این مجموعهٔ فعالیت‌ها نشان می‌دهد که کارنامهٔ او تنها به اجرا یا ساخت فیلم محدود نمی‌شد؛ او در آموزش دانشگاهی، زیرساخت‌های فنی سینما، تولید محتوای تخصصی و ترویج دانش سینمایی مشارکت داشت.
درگذشت و میراث فرهنگی
اکبر عالمی در ۲۲ مهر ۱۳۹۹ درگذشت. او هنگام مشارکت در تولید یک مستند به بیماری کووید-۱۹ مبتلا شده بود.
میراث حرفه‌ای او در چند عرصه قابل مشاهده است: آموزش چند نسل از دانشجویان سینما، ساخت فیلم‌های مستند، معرفی مباحث تخصصی هنر به مخاطبان عمومی و تألیف و ترجمهٔ منابع فنی. نام او به‌ویژه با آموزش سینما از طریق تلویزیون و گسترش علاقه به تحلیل فیلم در میان مخاطبان ایرانی پیوند خورده است.
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
۱. آکادمی مطالعات ایرانی لندن، «دکتر اکبر عالمی؛ استاد مؤلف و هنرمند وارسته»:
https://iranianstudies.org/fa/۱۳۹۹/۰۷/۲۴/دکتر-اکبر-عالمی؛-استادِ-مؤلف-و-هنرمند-و/
۲. آی‌فیلم، معرفی برنامه‌ها و فعالیت‌های سینمایی اکبر عالمی:
https://www.ifilmtv.ir/News/Content/۶۳۲۰۰/
۳. دویچه‌وله فارسی، «اکبر عالمی، مستندساز، عکاس و مجری برنامه هنر هفتم درگذشت»:
https://amp.dw.com/fa-ir/اکبر-عالمی-مستندساز-عکاس-و-مجری-برنامه-هنر-هفتم-درگذشت/a-۵۵۲۵۳۲۰۶
۴. ویکیجو، دانشنامهٔ آزاد پارسی، مدخل «اکبر عالمی»:
https://wikijoo.ir/index.php/اکبر_عالِمی