آکیهیکو یاماگوچی (Akihiko Yamaguchi) تاریخ‌پژوه ژاپنی و استاد دانشگاه سوفیا در توکیو است که در زمینهٔ تاریخ ایران و خاورمیانه، به‌ویژه تاریخ ایران در دورهٔ صفوی و تاریخ جوامع کرد، پژوهش می‌کند. مطالعات او بر نقش گروه‌های قومی و مناطق پیرامونی در شکل‌گیری ساختارهای سیاسی ایران و رابطهٔ آن‌ها با حکومت مرکزی متمرکز است.
یاماگوچی دکترای تاریخ خود را از مدرسهٔ مطالعات عالی علوم تاریخی و زبان‌شناسی در پاریس (École Pratique des Hautes Études) دریافت کرده است. او پس از سال‌ها تدریس و پژوهش در دانشگاه قلب مقدس توکیو، در سال ۲۰۲۰ به دانشگاه سوفیا پیوست و در دانشکدهٔ مطالعات جهانی این دانشگاه به فعالیت دانشگاهی ادامه داد.
عنوان و حضور در شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی
نام آکیهیکو یاماگوچی در فهرست برگزیدگان بخش بین‌الملل شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی، در گروه ایران‌شناسان، از سوی برگزارکنندگان اعلام شده است.
این انتخاب نشان‌دهندهٔ توجه جشنواره به پژوهش‌های بین‌المللی دربارهٔ تاریخ و فرهنگ ایران و نقش محققان خارج از ایران در گسترش مطالعات ایران‌شناختی است.
نکتهٔ تحریریه: عنوان «چهرهٔ بین‌المللی مطالعات ایران» در این صفحه، طبقه‌بندی پیشنهادی وب‌سایت «برند ملی ایران» است؛ عنوان رسمی اعلام‌شده برای یاماگوچی در خبر جشنواره، ایران‌شناس از ژاپن است.
حوزه‌های تخصصی و اهمیت پژوهش‌ها
۱. تاریخ ایران در دورهٔ صفوی
بخش مهمی از فعالیت علمی یاماگوچی به بررسی ساختار سیاسی و اجتماعی ایران در دورهٔ صفوی اختصاص دارد. پژوهش‌های او به فهم رابطهٔ حکومت مرکزی با قدرت‌های محلی و گروه‌های قومی کمک می‌کند و نشان می‌دهد که تاریخ ایران را نمی‌توان صرفاً از منظر دربار و پایتخت بررسی کرد.
۲. تاریخ کردها و رابطهٔ آنان با حکومت مرکزی
یاماگوچی از پژوهشگران تاریخ کردها در خاورمیانه است. او مناسبات جوامع کرد با دولت‌ها، ساختارهای قدرت محلی و تحولات هویت قومی را در بستر تاریخی بررسی کرده است. در این رویکرد، مناطق کردنشین ایران نه حاشیه‌ای جدا از تاریخ ملی، بلکه بخشی مهم از تحولات سیاسی و اجتماعی ایران به شمار می‌روند.
۳. مناسبات مرکز و پیرامون
یکی از محورهای اصلی مطالعات او، چگونگی ارتباط مناطق پیرامونی با ساختار قدرت مرکزی است. این موضوع برای شناخت شیوهٔ ادارهٔ سرزمین، پیوندهای محلی، جابه‌جایی جمعیت‌ها و روندهای ادغام سیاسی در ایران پیشامدرن اهمیت دارد.
۴. تاریخ اجتماعی و الگوهای سکونت
در بخشی از آثار یاماگوچی، تاریخ شهرها و روستاها، مناسبات شهر و روستا و الگوهای سکونت در ایران سده‌های گذشته بررسی شده است. این مطالعات تصویری فراتر از تاریخ سیاسی دودمان‌ها ارائه می‌کنند و به شناخت زندگی اجتماعی و اقتصادی در مناطق مختلف ایران یاری می‌رسانند.
آثار و پژوهش‌های شاخص
آثار زیر در نمایه‌های علمی و فهرست انتشارات یاماگوچی ثبت شده‌اند:
- “Shah Tahmasp’s Kurdish Policy” — پژوهشی دربارهٔ سیاست شاه طهماسب صفوی در قبال کردها که در مجلهٔ Studia Iranica در سال ۲۰۱۲ منتشر شد.
- “The Safavid Legacy as Viewed from the Periphery: The Formation of Iran and the Political Integration of a Kurdish Emirate” — بررسی میراث صفوی از منظر مناطق پیرامونی و نقش یک امارت کردی در روند شکل‌گیری و ادغام سیاسی ایران؛ منتشرشده در مجموعهٔ Mapping Safavid Iran در سال ۲۰۱۵.
- “Iranian Kurds (Akrād-e Īrān) and the Safavid ‘Forced’ Migration Policy” — پژوهشی دربارهٔ کردهای ایران و سیاست جابه‌جایی اجباری در دورهٔ صفوی که در Journal of Asian and African Studies منتشر شده است.
- “Urban-rural Relations in Early Eighteenth-Century Iran: A Case Study of Settlement Patterns in the Province of Hamadan” — مطالعه‌ای دربارهٔ مناسبات شهر و روستا و الگوهای سکونت در استان همدان در اوایل سدهٔ هجدهم میلادی.
- “A Note on Fruit Cultivation in the Early Eighteenth-Century Hamadan Province” — پژوهشی دربارهٔ کشت میوه در استان همدان در اوایل سدهٔ هجدهم میلادی.
در میان پژوهش‌های جدیدتر او، مقالهٔ “Mediating between the Royal Court and the Periphery: The Zangana Family’s Brokerage in Safavid Iran (۱۵۰۱–۱۷۲۲)” نیز قرار دارد که در سال ۲۰۲۵ در مجلهٔ Iran منتشر شده و به نقش خانوادهٔ زنگنه در میانجی‌گری میان دربار صفوی و مناطق پیرامونی می‌پردازد.
جایگاه علمی و اهمیت برای مطالعات ایران
اهمیت پژوهش‌های آکیهیکو یاماگوچی در پیوند دادن تاریخ سیاسی ایران با تاریخ اجتماعی و قومی مناطق مختلف آن است. بررسی تاریخ کردها، ساختارهای محلی قدرت و رابطهٔ حکومت صفوی با نواحی پیرامونی، به درک پیچیده‌تر روندهای تاریخی ایران کمک می‌کند.
پژوهش‌های او همچنین بر اهمیت منابع منطقه‌ای و مطالعهٔ گروه‌هایی تأکید دارند که در روایت‌های کلان و دربارمحور تاریخ، گاه کمتر دیده شده‌اند. از این منظر، آثار او برای پژوهشگران تاریخ صفوی، تاریخ کردها و مطالعات خاورمیانه قابل توجه است.
مشخصات کوتاه
- نام: آکیهیکو یاماگوچی
- نام لاتین: Akihiko Yamaguchi
- ملیت: ژاپنی
- حوزهٔ تخصصی: تاریخ ایران و خاورمیانه، تاریخ صفوی، مطالعات کردها
- سمت دانشگاهی: استاد دانشکدهٔ مطالعات جهانی دانشگاه سوفیا، ژاپن
- تحصیلات عالی: دکترای تاریخ از École Pratique des Hautes Études، پاریس
- حضور در جشنواره: برگزیدهٔ بخش بین‌الملل شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی
- دسته‌بندی پیشنهادی در وب‌سایت: چهره‌های بین‌المللی مطالعات ایران
منابع
۱. پروفایل دانشگاهی آکیهیکو یاماگوچی در دانشگاه سوفیا
۲. نمایهٔ آکیهیکو یاماگوچی در انجمن مطالعات ایران
۳. فهرست برگزیدگان داخلی و خارجی شانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی فارابی ـ خبرگزاری تسنیم