با وجود این پیشینه غنی، تا چند دهه پیش، سرامیک ویتنام در بازارهای جهانی چندان شناخته‌شده نبود. تولیدات عمدتاً به‌صورت سنتی و در روستاهای صنعتی انجام می‌شد، برندسازی بین‌المللی وجود نداشت و بیشتر صادرات به‌صورت OEM (تولید بر اساس سفارش و طراحی خارجی) انجام می‌گرفت. ارزش افزوده‌ای که شرکت‌های ویتنامی دریافت می‌کردند، تنها حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از ارزش نهایی خرده‌فروشی محصول در بازار بین‌المللی بود و بالاترین ارزش زنجیره (طراحی، بازاریابی، توزیع و برند) در اختیار شرکای خارجی قرار داشت.
مقاله‌ای که توسط «فام تان فوک» از دانشگاه تو داو مای ویتنام منتشر شده، با عنوان «سرامیک ویتنام؛ سفری از روستاهای صنعتی سنتی تا بازارهای بین‌المللی» به‌طور جامع به بررسی این مسیر پرداخته است. این پژوهش که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، نه‌تنها وضعیت تولید و صادرات سرامیک ویتنام را تحلیل می‌کند، بلکه راهبردهای کلیدی برای ارتقای رقابت‌پذیری و توسعه پایدار این صنعت در بازار جهانی را ارائه می‌دهد.
چه کردند
قدمت کهن و هویت ماندگار
تاریخ صنعت سرامیک ویتنام به هزاران سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. کهن‌ترین آثار سفالی کشف‌شده در محوطه‌های باستانی فرهنگ «هوا بین – باک سن» (حدود ۱۰ تا ۷ هزار سال پیش از میلاد) نشان‌دهنده سفالگری ابتدایی با دست و پخت در کوره‌های روباز است. اما نقطه عطف این صنعت، دوران فرهنگ «دونگ سون» (حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد تا ۱۰۰ میلادی) بود که سفال‌های این دوره با چرخ‌های سریع، پخت در دماهای بالاتر و نقوش هندسی پیچیده، به اوج هنر سفالگری پیش از تاریخ ویتنام تبدیل شد.
در دوره استقلال و به‌ویژه سلسله لی (۱۰۰۹-۱۲۲۵ میلادی)، صنعت سرامیک ویتنام وارد دوران شکوفایی بی‌نظیری شد. سرامیک «سلادون» (خاکستری-سبز) این دوره، با لعاب نیم‌شفاف، رنگ یشمی و نقوش ظریف نیلوفر، اژدها و ققنوس، یکی از زیباترین نمونه‌های سفالگری جنوب شرق آسیا به‌شمار می‌رود.
عصر طلایی؛ قرن‌های ۱۴ تا ۱۶ میلادی
قرن‌های ۱۴ تا ۱۶ میلادی، اوج شکوفایی صنعت سرامیک ویتنام محسوب می‌شود. در این دوره، سرامیک‌های سفید-آبی و چندرنگ ویتنامی نه‌تنها پاسخ‌گوی نیاز داخلی بودند، بلکه به کالایی مهم برای صادرات به بازارهای جنوب شرق آسیا، ژاپن، خاورمیانه و حتی شرق آفریقا تبدیل شدند.
مهم‌ترین رویداد گویای جایگاه بین‌المللی سرامیک ویتنام در این دوره، کشف محموله غرق‌شده «کئو لائو چام» (که به کشتی هوئی آن نیز معروف است) در سال ۱۹۹۷ در سواحل استان کوانگ نام بود. این کشتی حامل حدود ۲۵۰ هزار قطعه سفالینه ویتنامی متعلق به قرن ۱۵ میلادی بود که نشان از حجم عظیم تولید و تجارت سفال ویتنامی در آن دوران دارد. در حراجی سال ۲۰۰۰ در سان‌فرانسیسکو، هزاران قطعه از این محموله به فروش رفت و جامعه بین‌المللی کلکسیونرها را مجذوب خود کرد.
سرامیک «چو داو» (استان های دونگ) برجسته‌ترین نماینده سفالینه‌های صادراتی ویتنام در قرون ۱۵ تا ۱۶ است. این محصولات با لعاب سفید عاجی و نقوش ظریف آبی بر روی سفید، با طرح‌های گل‌وگیاه و صحنه‌های زندگی روزمره، هویت هنری ویتنام را به نمایش می‌گذاشتند. جالب‌ترین سند تاریخی، یک گلدان سفید-آبی با کتیبه «نام ساچ چان، بویی تی هی بیت» است که هم‌اکنون در موزه توپکاپی سرای استانبول، ترکیه نگهداری می‌شود و گواهی بر حضور سفال ویتنامی در مسیرهای تجاری دریایی بین‌المللی است.
وضعیت کنونی صنعت سرامیک ویتنام
مقیاس تولید و توزیع جغرافیایی
امروزه صنعت سرامیک ویتنام از مقیاس قابل‌توجهی برخوردار است. بر اساس گزارش وزارت کشاورزی و توسعه روستایی ویتنام، تا سال ۲۰۲۳، بیش از ۵۴۰۰ روستای صنعتی و دارای فعالیت‌های صنایع‌دستی در کشور وجود دارد که روستاهای سفالگری سهم قابل‌توجهی از آن را تشکیل می‌دهند.
مراکز مهم تولید سرامیک امروزی عبارتند از:
- استان بین دونگ که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از کل صادرات سرامیک ویتنام را به خود اختصاص داده و بیش از ۳۰۰ بنگاه فعال در این صنعت دارد.
- بات ترانگ (هانوی) با بیش از ۷۰۰ سال سابقه و درآمد سالانه حدود ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ میلیارد دونگ (معادل ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار)، که در سال ۲۰۱۹ به‌عنوان «روستای خلاق جهانی» توسط شورای جهانی صنایع‌دستی شناخته شد.
- چو داو (های دونگ) با احیای سنت سفالگری قرن ۱۵ و ۱۶.
- دونگ نای با سفالینه‌های «بین هوا» با بیش از ۱۰۰ سال سابقه.
وضعیت صادرات سرامیک
بر اساس داده‌های گمرک ویتنام، صادرات سرامیک این کشور در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ رشد نسبتاً پایداری داشته است. در سال ۲۰۱۹، ارزش صادرات سرامیک ویتنام به حدود ۵۵۰ میلیون دلار رسید و پس از افت ناشی از همه‌گیری کووید-۱۹، در سال ۲۰۲۲ به حدود ۶۱۰ میلیون دلار افزایش یافت.
محصولات سرامیک ویتنام به بیش از ۸۰ کشور جهان صادر می‌شود. مهم‌ترین بازارهای هدف عبارتند از اتحادیه اروپا (حدود ۳۰ درصد)، ایالات متحده (حدود ۲۰ درصد)، ژاپن، کره جنوبی و کشورهای عضو آسه‌آن.
از نظر ترکیب محصولات صادراتی، ظروف خانگی (بشقاب، کاسه، فنجان، قوری و گلدان) حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد از کل صادرات را تشکیل می‌دهند. سرامیک‌های تزئینی و هنری حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد و سرامیک‌های فنی و ساختمانی مابقی را شامل می‌شوند. خوشبختانه در سال‌های اخیر، سهم محصولات با ارزش افزوده بالا به‌ویژه سرامیک‌های هنری، روندی صعودی داشته است.
نمونه‌های موفق؛ از مین لونگ تا چو داو
در میان شرکت‌های موفق سرامیک ویتنام، شرکت «مین لونگ I» (استان بین دونگ) نمونه‌ای درخشان از موفقیت در ساخت برند سرامیک «ساخت ویتنام» با اعتبار بین‌المللی است. این شرکت که در سال ۱۹۷۰ تأسیس شده، با سرمایه‌گذاری میلیون‌دلاری در فناوری مدرن، از جمله کوره‌های تونلی گازی وارداتی از آلمان، خطوط چاپ حرارتی و سیستم‌های کنترل کیفیت استاندارد جهانی، محصولاتی با بالاترین استانداردهای بازارهای اتحادیه اروپا، ژاپن و آمریکا تولید می‌کند. محصولات مین لونگ در رویدادهای مهم دیپلماتیک مانند اجلاس‌های APEC ۲۰۰۶ و ۲۰۱۷ و همچنین اجلاس دوم آمریکا-کره شمالی در هانوی ۲۰۱۹، به‌عنوان هدایای رسمی دولتی انتخاب شده‌اند.
شرکت سهامی «چو داو» نیز نمونه موفق دیگری است که با سرمایه‌گذاری سیستماتیک در پژوهش و بازسازی تکنیک‌های باستانی و ترکیب آن با فناوری مدرن، خط سفال چو داو را که قرن‌ها گم‌شده بود، احیا کرده و امروز محصولات آن در بسیاری از کشورها صادر می‌شود. در سال ۲۰۱۲، گلدان چو داو «وین هوا – بات ترانگ» (شکوه-بات ترانگ) به‌عنوان هدیه دولتی ویتنام انتخاب شد.
فرصت‌های طلایی برای سرامیک ویتنام
پژوهش نشان می‌دهد که صنعت سرامیک ویتنام با فرصت‌های مهمی برای توسعه و افزایش سهم بازار بین‌المللی مواجه است:
نخست، موافقت‌نامه‌های تجارت آزاد. ویتنام با عضویت در موافقتنامه‌هایی چون CPTPP، EVFTA و RCEP، از امتیازات تعرفه‌ای قابل‌توجهی برای صادرات سرامیک به بازارهای بزرگ برخوردار شده است. بر اساس تعهدات EVFTA، تا سال ۲۰۲۷ بیشتر محصولات سرامیک ویتنام با نرخ صفر درصد به اتحادیه اروپا صادر خواهند شد، در حالی که رقبای مهمی مانند چین (بدون موافقتنامه با اتحادیه اروپا) و تایلند (موافقتنامه هنوز نهایی نشده) از این مزیت بی‌بهره‌اند.
دوم، تغییرات در گرایش مصرف‌کنندگان جهانی. مصرف‌کنندگان در بازارهای توسعه‌یافته به‌طور فزاینده‌ای به محصولات دست‌ساخت، با منشاء طبیعی، دوستدار محیط زیست و دارای هویت فرهنگی قوی علاقه‌مند شده‌اند. سرامیک ویتنامی، به‌ویژه سفال‌های هنری سنتی، کاملاً با این گرایش‌ها همخوانی دارد. بر اساس گزارش گرند ویو ریسرچ، بازار جهانی ظروف سفالی تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۱۲.۵ میلیارد دلار خواهد رسید.
سوم، جابه‌جایی زنجیره تأمین جهانی. پس از همه‌گیری کووید-۱۹ و تنش‌های ژئوپلیتیکی، بسیاری از واردکنندگان و توزیع‌کنندگان بزرگ به‌دنبال جایگزینی برای تأمین از چین (راهبرد «چین به‌علاوه یک») هستند. ویتنام با مزیت‌های موقعیت جغرافیایی، نیروی کار رقابتی و سیاست‌های باز اقتصادی، به مقصدی جذاب برای انتقال سفارش‌ها تبدیل شده است.
چهارم، توسعه تجارت الکترونیک فرامرزی. پلتفرم‌هایی مانند آمازون، ایبی، اتسی و علی‌بابا، به شرکت‌های کوچک و متوسط سرامیک و روستاهای صنعتی امکان دسترسی مستقیم به مصرف‌کنندگان جهانی را داده‌اند و ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکنندگان به ارمغان آورده‌اند.
چالش‌های جدی پیشرو
همراه با فرصت‌ها، صنعت سرامیک ویتنام با چالش‌های متعددی نیز روبه‌روست:
چالش اول، رقابت شدید بین‌المللی. چین با سهم حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد از بازار جهانی صادرات ظروف سفالی، همچنان بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده جهان است. علاوه بر این، تایلند، اندونزی و بنگلادش نیز با راهبردهای قیمتی رقابتی، سهم بازار را به چالش می‌کشند.
چالش دوم، ضعف در برندسازی و شناسایی بین‌المللی. اکثر صادرات سرامیک ویتنام به‌صورت OEM (تولید بر اساس سفارش و طراحی خارجی) انجام می‌شود و محصولات با برندهای بین‌المللی به فروش می‌رسند. این یعنی ارزش افزوده‌ای که شرکت‌های ویتنامی دریافت می‌کنند تنها حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از ارزش نهایی خرده‌فروشی محصول در بازار بین‌المللی است و بالاترین ارزش زنجیره (طراحی، بازاریابی، توزیع و برند) در اختیار شرکای خارجی قرار دارد.
چالش سوم، محدودیت در طراحی و نوآوری. با وجود سنت غنی هنر سرامیک، توانایی تبدیل سنت به محصولات طراحی معاصر متناسب با سلیقه بازارهای جهانی، همچنان یک چالش بزرگ است. تیم‌های طراحی حرفه‌ای اندک هستند و نظام آموزشی طراحی سرامیک با نیازهای بازار هماهنگی کافی ندارد.
چالش چهارم، مشکلات زیست‌محیطی. بسیاری از واحدهای تولید سرامیک، به‌ویژه در روستاهای صنعتی، هنوز از کوره‌های زغال‌سنگ و هیزم استفاده می‌کنند که آلودگی هوا و صدا ایجاد می‌کند. با توجه به اینکه بازارهای بزرگ وارداتی، مقررات سخت‌گیرانه‌ای برای حفاظت از محیط زیست و تولید سبز وضع کرده‌اند، این مسئله چالشی جدی برای حفظ و گسترش صادرات است.
چالش پنجم، کمبود نیروی انسانی ماهر. بسیاری از روستاهای صنعتی با پدیده «سالخوردگی» استادکاران مواجه‌اند، در حالی که نسل جوان به‌دلیل درآمد ناپایدار و شرایط کاری سخت، تمایل کمتری به ادامه این حرفه دارند. انتقال مهارت و تربیت نسل جدید، چالشی فوری برای توسعه پایدار صنعت است.
سیاست‌های حمایتی دولت ویتنام
دولت ویتنام با آگاهی از اهمیت صنایع سنتی، سیاست‌های حمایتی متعددی را تدوین کرده است:
- قطعنامه شماره ۱۹-NQ/TW مورخ ۲۰۲۲ بر توسعه صنایع روستایی و حفظ روستاهای صنعتی تأکید دارد.
- فرمان شماره ۵۲/۲۰۱۸/ND-CP درباره توسعه صنایع روستایی، چارچوب حقوقی مهمی برای حمایت از واحدهای تولید سرامیک ایجاد کرده است.
- تصمیم شماره ۸۰۱/QD-TTg مصوب ۲۰۲۲ برنامه حفظ و توسعه روستاهای صنعتی ویتنام را برای دوره ۲۰۲۱-۲۰۳۰ تصویب کرده و هدف صادرات ۶ میلیارد دلاری صنایع‌دستی را تا سال ۲۰۳۰ تعیین کرده است.
- برنامه OCOP (یک روستا یک محصول) که مشابه برنامه OTOP تایلند است، به توسعه و ارتقای کیفیت محصولات سرامیک در روستاهای صنعتی کمک کرده و بسیاری از محصولات سرامیک از روستاهای معتبر، موفق به دریافت گواهی‌های ۴ و ۵ ستاره OCOP شده‌اند.
درس‌هایی از کشورهای پیشرو
پژوهش برای توسعه صنعت سرامیک ویتنام، از سه کشور پیشرو درس‌هایی را استخراج کرده است:
از ژاپن، الگوی جامع حفظ و توسعه سرامیک‌های سنتی شامل قانون حمایت از صنایع سنتی (۱۹۷۴)، نظام شناسایی و حمایت از محصولات سنتی، نظام تقدیر از استادکاران و سرمایه‌گذاری در پژوهش و آموزش، الگویی کارآمد ارائه می‌دهد.
از چین، راهبرد توسعه شهر جینگدژن به‌عنوان «پایتخت جهانی سرامیک» با رویکرد تلفیقی تولید صنعتی، هنر خلاق و گردشگری فرهنگی، درس بلندمدت‌نگری، سرمایه‌گذاری کلان و رویکرد یکپارچه را نشان می‌دهد.
از تایلند، برنامه OTOP (یک منطقه یک محصول) که با حمایت جامع از واحدهای تولیدی در زمینه توسعه محصول، بهبود کیفیت، طراحی بسته‌بندی، برندسازی و بازاریابی، به موفقیت سرامیک‌های تایلندی در بازار جهانی کمک کرده است.
راهبردهای پیشنهادی برای توسعه سرامیک ویتنام
پژوهش‌گر برای توسعه صنعت سرامیک ویتنام در بازار جهانی، راهبردهای زیر را پیشنهاد کرده است:
نوآوری فناوری و بهبود کیفیت محصول. تغییر کوره‌های زغال‌سنگ و هیزم به کوره‌های گازی یا برقی، ایجاد سیستم‌های کنترل کیفیت استاندارد بین‌المللی و سرمایه‌گذاری در پژوهش و توسعه مواد جدید.
توسعه طراحی و نوآوری. تقویت آموزش طراحان حرفه‌ای سرامیک، ایجاد مراکز طراحی در مناطق اصلی تولید و تشویق همکاری میان طراحان جوان، هنرمندان معاصر و استادکاران سنتی.
تحول دیجیتال و توسعه تجارت الکترونیک. استفاده از فناوری‌های دیجیتال در مدیریت تولید و طراحی، حضور در پلتفرم‌های تجارت الکترونیک جهانی و استفاده از بازاریابی دیجیتال برای ایجاد ارتباط عاطفی با مصرف‌کنندگان بین‌المللی.
توسعه منابع انسانی. بهبود کیفیت آموزش حرفه‌ای، حمایت از استادکاران در انتقال مهارت به نسل جدید و تقویت توانایی‌های مدیریتی برای صاحبان بنگاه‌ها.
توسعه پایدار و حفاظت از محیط زیست. تبدیل سوخت کوره‌ها، توسعه اقتصاد چرخشی با بازیافت ضایعات سرامیک و استفاده از لعاب‌ها و رنگ‌دانه‌های دوستدار محیط زیست.
تقویت پیوندهای زنجیره ارزش و همکاری بین‌المللی. ایجاد انجمن‌های ملی و منطقه‌ای سرامیک، همکاری با مؤسسات پژوهشی و دانشگاه‌های خارجی و مشارکت در شبکه‌های بین‌المللی سرامیک.
پیوند توسعه سرامیک با گردشگری و اقتصاد خلاق. توسعه گردشگری روستاهای صنعتی، موزه‌های سرامیک و برنامه‌های تجربه‌محور برای گردشگران بین‌المللی.
درس برای ایران
این پژوهش برای ایران که دارای پیشینه‌ای درخشان در هنر سفال و سرامیک (از سفالینه‌های هزاره‌های پیشین تا کاشی‌های هفت‌رنگ و میناکاری) و روستاهای صنعتی متعددی مانند میبد، لالجین، گلدشت، کاشان، نیشابور و ده‌ها روستای دیگر است، درس‌های ارزشمندی دارد:
درس اول: ثبت و احیای هویت تاریخی، یک دارایی برند است
سرامیک ایران نیز مانند ویتنام دارای پیشینه‌ای کهن است که می‌تواند به‌عنوان یک «دارایی برند» ارزشمند در روایت‌های بین‌المللی به‌کار گرفته شود. کاشی‌های هفت‌رنگ اصفهان، سفالینه‌های سلجوقی و صفوی، و میناکاری‌های ظریف ایرانی، همگی گنجینه‌هایی هستند که می‌توانند پایه یک برند جهانی باشند.
درس دوم: سیاست‌گذاری ملی و هماهنگی نهادی، کلید موفقیت است
موفقیت ویتنام در گرو هماهنگی میان دولت، انجمن‌های صنفی و بنگاه‌های تولیدی بوده است. ایران نیز به برنامه جامع توسعه سرامیک و صنایع دستی با رویکرد صادرات‌محور و برندساز نیاز دارد. هماهنگی بین سازمان میراث فرهنگی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت امور خارجه و بخش خصوصی، ضرورتی انکارناپذیر است.
درس سوم: گذار از تولید صرف به خلق ارزش برند
مانند ویتنام که از OEM به OBM (تولید برندهای مستقل) حرکت می‌کند، صنایع دستی ایران نیز باید از صادرات مواد خام و محصولات ساده به خلق برندهای مستقل و داستان‌محور حرکت کنند. ارزش افزوده واقعی در طراحی، داستان‌سرایی و برندسازی نهفته است، نه فقط در تولید.
درس چهارم: پیوند با گردشگری و اقتصاد خلاق
روستاهای صنعتی ایران (لالجین، میبد، گلدشت، کاشان، نیشابور، و ده‌ها روستای دیگر) ظرفیت بالایی برای گردشگری خلاق دارند که هم‌زمان به اقتصاد محلی و برندسازی ملی کمک می‌کند. گردشگری صنایع دستی، یکی از سریع‌ترین بخش‌های در حال رشد صنعت گردشگری جهانی است.
درس پنجم: برندسازی ملی در صنایع دستی، یک پروژه نسلی است
ویتنام در یک سال به این جایگاه نرسید. دهه‌ها سرمایه‌گذاری در مهارت، استاندارد، طراحی و بازاریابی لازم بود تا سرامیک ویتنام در ویترین فروشگاه‌های جهانی جای بگیرد. ایران نیز باید با صبر استراتژیک، این مسیر را طی کند.
خلاصه مدیریتی
صنعت سرامیک ویتنام با قدمتی چندین‌هزارساله، از کوره‌های روستایی به ویترین فروشگاه‌های جهانی رسیده است. با حمایت دولت (سیاست‌هایی مانند برنامه OCOP، قطعنامه‌های توسعه روستاهای صنعتی و هدف صادرات ۶ میلیارد دلاری صنایع‌دستی تا ۲۰۳۰)، سرمایه‌گذاری شرکت‌هایی مانند مین لونگ و چو داو در فناوری و طراحی، بهره‌برداری از موافقت‌نامه‌های تجارت آزاد (EVFTA، CPTPP، RCEP)، و تطبیق با گرایش‌های جهانی به محصولات دست‌ساخت و پایدار، ارزش صادرات سرامیک ویتنام به حدود ۶۱۰ میلیون دلار رسیده و محصولات آن در بیش از ۸۰ کشور جهان عرضه می‌شود. مهم‌ترین درس برای ایران: «صنایع دستی سنتی نه‌تنها میراثی برای حفظ، بلکه سرمایه‌ای راهبردی برای برندسازی ملی و دیپلماسی عمومی هستند. ایران با گنجینه‌ای از هنرها و صنایع دستی بی‌نظیر (فرش، میناکاری، خاتم‌کاری، سفال و سرامیک، منبت، مس‌کوبی، و ده‌ها هنر دیگر)، با اتخاذ رویکردی سیستماتیک شامل سیاست‌گذاری ملی، سرمایه‌گذاری در طراحی و نوآوری، پیوند با گردشگری، و صبر استراتژیک، می‌تواند جایگاه شایسته خود را در بازارهای جهانی بازیابد و «ساخت ایران» را به نماد اصالت و کیفیت تبدیل کند.»
منبع پژوهش:
