پژوهشی که توسط زاهد یعقوب از دانشگاه کراچی و نیویورک با راهنمایی دکتر لیحی بن شتریت انجام شده، با عنوان «افول قدرت نرم اسرائیل (۲۰۲۳-۲۰۲۶)» به‌طور عمیق به این پدیده پرداخته است. این پژوهش که با روش ترکیبی شامل سی مصاحبه کیفی و هفتاد و پنج پاسخ پیمایش از اروپا، خاورمیانه، آسیا و آمریکا انجام شده، نشان می‌دهد که چگونه یک کشور با قدرت نظامی بالا، می‌تواند در جلب اعتماد و جذابیت بین‌المللی به‌شدت ناکام بماند.
نکته کلیدی مقاله، مقایسه رتبه‌های اسرائیل در دو شاخص معتبر است: رتبه پانزدهم در قدرت نظامی بر اساس شاخص Global Firepower ۲۰۲۶ و رتبه سی و نهم در قدرت نرم بر اساس شاخص جهانی قدرت نرم برند فایننس ۲۰۲۶. این فاصله بیست و چهار پله‌ای، «کسری قدرت نرم» نامیده شده است.
قدرت نرم چیست و چرا افول آن اهمیت دارد؟
جوزف نای، نظریه‌پرداز برجسته روابط بین‌الملل، قدرت نرم را «توانایی تحت‌تأثیر قرار دادن دیگران از طریق جذابیت، نه اجبار» تعریف می‌کند. قدرت نرم بر سه پایه استوار است: فرهنگ، ارزش‌های سیاسی و سیاست خارجی. برخلاف قدرت سخت که به توان نظامی و اقتصادی اشاره دارد، قدرت نرم از طریق همکاری و جذابیت عمل می‌کند و برای موفقیت در عرصه بین‌المللی حیاتی است.
شاخص جهانی قدرت نرم برند فایننس هر ساله صد کشور را بر اساس معیارهایی چون فرهنگ، آموزش، نوآوری، ارزش‌های سیاسی، سیاست خارجی و حقوق بشر رتبه‌بندی می‌کند. اسرائیل در سال ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ رتبه بیست و هفتم را داشت، در سال ۲۰۲۵ به رتبه سی و سوم سقوط کرد و در سال ۲۰۲۶ با افت شش پله‌ای به رتبه سی و نهم رسید که پایین‌ترین رتبه در تاریخ این شاخص محسوب می‌شود.
ابعاد افول؛ کدام حوزه‌ها آسیب دیده‌اند؟
پژوهش یعقوب نشان می‌دهد که افول قدرت نرم اسرائیل یکنواخت نبوده و برخی حوزه‌ها به‌شدت آسیب دیده‌اند. داده‌های پیمایش از هفتاد و پنج پاسخ‌دهنده نخبه نشان می‌دهد:
- حوزه نوآوری با میانگین ۴.۵ از ۵، عملکرد بسیار بالایی دارد.
- حوزه آموزش با میانگین ۴.۲ از ۵، وضعیت مطلوبی نشان می‌دهد.
- حوزه فرهنگ با میانگین ۳.۸ از ۵، همچنان نسبتاً قابل‌قبول است.
- حوزه ارزش‌های سیاسی با میانگین ۲.۱ از ۵، عملکرد بسیار ضعیفی دارد.
- حوزه سیاست خارجی با میانگین ۱.۹ از ۵، عملکرد بسیار ضعیفی دارد.
- حوزه حقوق بشر با میانگین ۱.۸ از ۵، عملکرد بسیار ضعیفی دارد.
شکاف میان امتیاز نوآوری (۴.۵) و حقوق بشر (۱.۸)، یکی از بزرگ‌ترین شکاف‌ها در میان پنجاه کشور برتر شاخص محسوب می‌شود. به‌عبارتی، اسرائیل به‌عنوان یک «غول فناورانه اما منزوی اخلاقی» درک می‌شود. هشتاد درصد از پاسخ‌دهندگان، افول قدرت نرم را به نقض قوانین بین‌المللی نسبت داده‌اند.
پنج موضوع کلیدی در مصاحبه‌های کیفی
تحلیل تماتیک سی مصاحبه عمیق، پنج موضوع اصلی را آشکار کرده است:
موضوع نخست، «رتبه سی و نهم به‌عنوان زنگ هشدار». یک دیپلمات اروپایی در مصاحبه می‌گوید: «وقتی رتبه سی و نهم اسرائیل را دیدم، شوکه شدم. سه سال پیش رتبه بیست و هفتم بود. حالا پشت سر کشورهایی مانند رومانی و شیلی قرار گرفته است.» یک تحلیل‌گر آمریکایی نیز تأکید می‌کند: «این رتبه در هر جلسه توجیهی درباره اسرائیل ذکر می‌شود و به‌عاملی برای «قدرتمند راهبردی اما منزوی دیپلماتیک» تبدیل شده است.»
موضوع دوم، «کسری قدرت نرم به‌عنوان یک مشکل ساختاری». یک استاد دانشگاه آکسفورد بیان می‌کند: «نمی‌توانید در قدرت نظامی رتبه پانزدهم و در قدرت نرم رتبه سی و نهم باشید و تظاهر کنید که این وضعیت پایدار است. قدرت سخت شما را از تهاجم محافظت می‌کند، قدرت نرم شما را از انزوا. اسرائیل دومی را از دست می‌دهد.»
موضوع سوم، «بحران مشروعیت ناشی از چارچوب حقوقی». یک دیپلمات اروپایی تأکید می‌کند: «حکم اقدامات موقت دیوان بین‌المللی دادگستری در ژانویه ۲۰۲۴ نقطه عطفی بود. بعد از آن، وضعیت حقوقی روشن شد: نسل‌کشی محتمل. این موضوع گفت‌وگو را در هر وزارت خارجه اروپایی تغییر داد.»
موضوع چهارم، «تناقض دموکراسی-اشغال». یک استاد مطالعات خاورمیانه می‌گوید: «اسرائیل می‌خواهد تنها دموکراسی خاورمیانه دیده شود. اما چگونه می‌توانید دموکراتیک باشید وقتی چهار و نیم میلیون نفر را کنترل می‌کنید که نمی‌توانند رأی دهند؟»
موضوع پنجم، «حمایت آمریکا به‌عنوان شمشیر دو لبه». یک دانشجوی آسیایی اظهار می‌کند: «وقتی آمریکا قطعنامه آتش‌بس را وتو می‌کند، از اعتبار اسرائیل محافظت نمی‌کند؛ بلکه آن را شبیه یک دولت تحت‌الحمایه نشان می‌دهد.»
چرا قدرت نرم اسرائیل باوجود قدرت نظامی بالا افول کرده است؟
پژوهش سه عامل کلیدی را برای این افول شناسایی کرده است:
نخستین عامل، نقض قوانین بین‌المللی است. گزارش‌های عفو بین‌الملل در سال ۲۰۲۲ و دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۲۱ اسرائیل را به ارتکاب «آپارتاید» متهم کرده‌اند. حکم دیوان بین‌المللی دادگستری در ژانویه ۲۰۲۴ مبنی بر «محتمل بودن نسل‌کشی» در غزه، نقطه عطفی در گفتمان نخبگان جهانی ایجاد کرد.
دومین عامل، رسانه‌ها و کنشگری دیجیتال است. هر تنش نظامی جدید، تصویر اسرائیل را عمیق‌تر تخریب می‌کند. داده‌های مؤسسه Morning Consult Pro نشان می‌دهد که محبوبیت اسرائیل با هر تشدید تنش نظامی، کاهش می‌یابد.
سومین عامل، حمایت بدون قیدوشرط آمریکا است. نظریه میرشایمر و والت که در سال ۲۰۰۷ ارائه شد، نشان می‌دهد که لابی اسرائیل در آمریکا، حمایت «بدون قیدوشرط» از این کشور را تضمین می‌کند. این حمایت، مشوق‌های تغییر رفتار را از بین می‌برد و در بلندمدت، به اعتبار اسرائیل آسیب می‌زند.
مقایسه با سایر کشورها
مسیر اسرائیل شباهت‌هایی به روسیه پس از حمله به اوکراین دارد که از رتبه بیست و ششم به چهل و یکم سقوط کرد. اما افول اسرائیل کمتر شدید و پایدارتر بوده است؛ زیرا امتیازهای بالای نوآوری و آموزش تا حدودی از سقوط کامل جلوگیری کرده‌اند. برخلاف روسیه، اسرائیل به‌طور سیستماتیک تحریم نشده است که این موضوع می‌تواند توضیح‌دهنده تثبیت قدرت نرم آن در سطح پایین (رتبه سی و نهم) باشد.
نکته جالب آنکه آمریکا باوجود حمایت بی‌قیدوشرط از اسرائیل، همچنان رتبه اول قدرت نرم جهان را حفظ کرده است. زیرا آمریکا دارای سبد متنوعی از منابع قدرت نرم شامل هالیوود، فناوری و آموزش عالی است و آسیب‌های ناشی از حمایت از اسرائیل، عمدتاً متوجه خود اسرائیل است، نه آمریکا.
نتیجه چه شد
پژوهش زاهد یعقوب نشان می‌دهد که افول قدرت نرم اسرائیل بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، یک پدیده تاریخی و بی‌سابقه است. سقوط از رتبه بیست و هفتم به سی و نهم در شاخص جهانی قدرت نرم برند فایننس، هم‌زمان با تثبیت رتبه پانزدهم در قدرت نظامی، «کسری قدرت نرم» بی‌سابقه‌ای را ایجاد کرده است. این پژوهش تأکید می‌کند که قدرت سخت به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین مشروعیت بین‌المللی شود.
درس برای ایران و سایر کشورها
پژوهش یعقوب درس‌های ارزشمندی برای کشورهایی دارد که در عرصه بین‌المللی با چالش‌های تصویری مواجه‌اند:
درس اول: قدرت سخت هرگز جایگزین قدرت نرم نمی‌شود
اسرائیل با رتبه پانزدهم نظامی، در رتبه سی و نهم قدرت نرم قرار دارد. اتکای صرف به قدرت نظامی و امنیتی، نمی‌تواند جایگاه بین‌المللی یک کشور را تضمین کند. برای ایران که از قدرت نظامی و ژئوپلیتیک قابل‌توجهی برخوردار است، این درس اهمیت ویژه‌ای دارد: امنیت نظامی لازم است، اما برای نفوذ و اعتبار جهانی کافی نیست.
درس دوم: هزینه‌های جبران‌ناپذیر نقض قوانین بین‌المللی
گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی و احکام دیوان‌های قضایی، روایت‌های قدرتمندی خلق می‌کنند که حتی بهترین کمپین‌های دیپلماسی عمومی هم قادر به خنثی‌سازی آنها نیستند. اعتبار بین‌المللی در گرو همسویی با هنجارهای جهانی است.
درس سوم: حمایت یک ابرقدرت، مصونیت کامل ایجاد نمی‌کند
حمایت آمریکا از اسرائیل، این کشور را از پیامدهای راهبردی مصون نگه داشته، اما نتوانسته از افول قدرت نرم آن جلوگیری کند. در واقع، این حمایت بی‌قیدوشرط، مشوق‌های اصلاح رفتار را از بین برده است. ایران نیز نباید اتکا به حمایت‌های خارجی را جایگزین مشروعیت بین‌المللی بداند.
درس چهارم: هزینه‌های سنگین تناقض میان ادعا و عمل
ادعای «تنها دموکراسی خاورمیانه» در کنار اشغال سرزمین‌های فلسطینی و محرومیت میلیون‌ها نفر از حقوق شهروندی، تناقضی بزرگ است که اعتبار بین‌المللی را تخریب می‌کند. هر کشوری که میان ادعا و عمل خود فاصله داشته باشد، در معرض افول قدرت نرم قرار خواهد گرفت.
درس پنجم: ناکارآمدی دیپلماسی عمومی صرف
اسرائیل سال‌ها بودجه‌های کلانی برای دیپلماسی عمومی هزینه کرده، اما این هزینه‌ها نتوانسته افول قدرت نرم را متوقف کند. دلیل آن است که «برندسازی» نمی‌تواند مشکلات بنیادین سیاست‌گذاری را بپوشاند. برند ملی زمانی معتبر است که با واقعیت‌های روی زمین همخوانی داشته باشد.
خلاصه مدیریتی
پژوهش زاهد یعقوب نشان می‌دهد که اسرائیل طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، با سقوط از رتبه بیست و هفتم به سی و نهم در شاخص جهانی قدرت نرم برند فایننس، در حالی که رتبه پانزدهم نظامی خود را حفظ کرده، با «کسری قدرت نرم» بی‌سابقه‌ای مواجه شده است. این افول عمدتاً ناشی از نقض قوانین بین‌المللی، رسانه‌ها و کنشگری دیجیتال، و حمایت بی‌قیدوشرط آمریکا بوده است. در حالی که حوزه‌های نوآوری (۴.۵ از ۵) و آموزش (۴.۲ از ۵) عملکرد بالایی دارند، حوزه‌های ارزش‌های سیاسی (۲.۱)، سیاست خارجی (۱.۹) و حقوق بشر (۱.۸) به‌شدت آسیب دیده‌اند. مهم‌ترین درس برای ایران و سایر کشورها: «قدرت سخت نمی‌تواند جایگزین مشروعیت بین‌المللی شود. اعتبار جهانی نه با زور نظامی، نه با لابی‌گری و نه با کمپین‌های تبلیغاتی، بلکه با همسویی با هنجارهای جهانی، احترام به حقوق بشر و تعهد به قوانین بین‌المللی به‌دست می‌آید. بدون این همسویی، حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها و قدرتمندترین ارتش‌ها هم نمی‌توانند از افول جایگاه بین‌المللی جلوگیری کنند.»
منبع پژوهش:
