«فرهنگستان زبان و ادب فارسی» (فرهنگستان سوم) یکی از چهار فرهنگستان رسمی کشور است که بر اساس اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در ۲۶ شهریور ۱۳۶۹ تأسیس شد. این نهاد عالی‌ترین مرجع حاکمیتی در حوزه سیاست‌گذاری، پژوهش، معادل‌یابی واژگان بیگانه، تدوین فرهنگ‌های جامع و صیانت از زبان فارسی به عنوان «زبان دوم جهان اسلام» و «رکن اصلی هویت ملی ایران» به‌شمار می‌رود.
۱. سیر تحول تاریخی و ادوار سه‌گانه
- فرهنگستان اول (۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰): تأسیس به پیشنهاد محمدعلی فروغی با هدف مهار سره‌گرایی غیرعلمی و معادل‌یابی برای واژگان اداری و نظامی (تصویب بیش از ۳۵۰۰ واژه).
- فرهنگستان دوم (۱۳۴۹ تا ۱۳۵۷): تمرکز بر گردآوری واژه‌ها، تصحیح متون کهن و تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی.
- فرهنگستان سوم (۱۳۶۹ تا کنون): توسعه ساختار پژوهشی، تشکیل بیش از ۶۰ شورای تخصصی واژه‌گزینی و تأسیس پژوهشکده مطالعات واژه‌گزینی.
۲. اهداف و مأموریت‌های راهبردی
- حفظ اصالت و پویایی زبان فارسی: پروردن زبانی مهذب، رسا و علمی برای بیان اندیشه‌ها و مفاهیم نوظهور تکنولوژیک و علمی.
- واژه‌گزینی و معادل‌یابی: تصویب سالانه ۳۵۰۰ تا ۴۰۰۰ واژه مصوب علمی و نظارت بر واژه‌سازی در ترجمه‌ها و متون رسمی.
- صیانت از میراث زبانی: تدوین «فرهنگ جامع زبان فارسی»، ثبت گویش‌های محلی در معرض خطر و تدوین دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره.
۳. ارکان و گروه‌های تخصصی
- ارکان: ریاست عالیه رئیس‌جمهور، شورای فرهنگستان (متشکل از اعضای پیوسته ایرانی و خارجی از تاجیکستان، افغانستان و…) و ریاست فرهنگستان.
- گروه‌های پژوهشی: واژه‌گزینی، فرهنگ‌نویسی، زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، زبان و رایانه (توسعه خط فارسی در هوش مصنوعی)، دستور زبان، رسم‌الخط و ادبیات معاصر.