عنوان انگلیسی: Islamic Republic of Iran’s World Book of the Year Award
حوزه: مطالعات ایرانی، مطالعات اسلامی، پژوهش و فرهنگ مکتوب
دسته اصلی: نهادهای برندسازی ملی
زیرگروه: جوایز و رویدادهای بین‌المللی اعتبارآفرین ایران
نوع نهاد: جایزه بین‌المللی کتاب و پژوهش
کشور متولی: ایران
آغاز فعالیت: ۱۳۷۲ (۱۹۹۳)
نهاد متولی: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
دبیرخانه و نهاد اجرایی: دبیرخانه جایزه جهانی کتاب سال، در چارچوب مجموعه‌های مرتبط با کتاب و نشر کشور
وبگاه: https://www.bookaward.ir/
معرفی
جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با هدف شناسایی و معرفی کتاب‌های ارزشمند منتشرشده در خارج از ایران در حوزه‌های مطالعات ایرانی و مطالعات اسلامی ایجاد شده است. این جایزه از سال ۱۳۷۲ فعالیت خود را آغاز کرد و بر آثاری تمرکز دارد که به شناخت ایران، زبان و ادبیات فارسی، تاریخ و تمدن ایرانی یا جنبه‌های مختلف فرهنگ، تاریخ و اندیشه اسلامی کمک می‌کنند.
بر اساس چارچوب اعلام‌شده در فراخوان‌های جایزه، آثار منتشرشده در کشورهای دیگر و به زبان‌های مختلف بررسی می‌شوند. حوزه‌های اصلی جایزه شامل مطالعات ایرانی و مطالعات اسلامی است و آثار می‌توانند در قالب تألیف، ترجمه یا تصحیح عرضه شده باشند.
از این نظر، جایزه صرفاً به کتاب‌های منتشرشده در داخل ایران محدود نیست؛ بلکه به پژوهشگران، نویسندگان، مترجمان و مصححانی توجه دارد که در محیط‌های دانشگاهی و انتشاراتی خارج از ایران درباره موضوعات مرتبط با ایران و اسلام فعالیت می‌کنند.
اهداف و کارکردها
- شناسایی و تقدیر از آثار علمی و پژوهشی برجسته در مطالعات ایرانی و اسلامی
- معرفی پژوهشگران و نویسندگان فعال در این حوزه‌ها در کشورهای مختلف
- تقویت توجه علمی به تاریخ، فرهنگ، زبان، ادبیات و تمدن ایران
- حمایت از پژوهش‌های معتبر درباره اسلام، تمدن اسلامی و میراث فکری آن
- گسترش ارتباط میان پژوهشگران ایرانی و جامعه علمی بین‌المللی
- کمک به ارتقای کیفیت مطالعات ایرانی و اسلامی در سطح جهانی
- افزایش دیده‌شدن میراث علمی و فرهنگی ایران در فضای دانشگاهی و انتشاراتی جهان
حوزه‌های فعالیت
۱. مطالعات ایرانی
- تاریخ ایران و تاریخ تمدن ایران باستان
- زبان فارسی، زبان‌شناسی و ادبیات فارسی
- تاریخ علم در ایران
- هنر و معماری ایرانی
- مردم‌شناسی و مطالعات فرهنگی ایران
- ترجمه و بررسی آثار اندیشمندان ایرانی
- مطالعات ایران معاصر
۲. مطالعات اسلامی
- تاریخ اسلام و تمدن اسلامی
- قرآن‌پژوهی، تفسیر و مطالعات حدیث
- فلسفه، کلام و اندیشه اسلامی
- فقه و حقوق اسلامی
- عرفان و تصوف
- هنر و معماری اسلامی
- تاریخ علم در تمدن اسلامی
- فرهنگ، اقتصاد و جامعه در جهان اسلام
- مطالعات معاصر اسلام
۳. قالب‌های آثار
- تألیف
- ترجمه
- تصحیح انتقادی متون
فهرست دقیق رشته‌ها، شرایط پذیرش و بازه زمانی انتشار کتاب‌ها باید برای هر دوره بر اساس فراخوان رسمی بررسی شود.
جایگاه در حکمرانی برند ملی ایران
جایزه جهانی کتاب سال در چارچوب برندسازی ملی، یک ابزار معرفی و ارزیابی بین‌المللی میراث علمی و فرهنگی ایران به شمار می‌رود. برخلاف جوایزی که عمدتاً آثار منتشرشده در داخل کشور را بررسی می‌کنند، این جایزه به تولیدات علمی و پژوهشی منتشرشده در محیط‌های دانشگاهی و نشر خارجی توجه دارد.
اهمیت آن برای برند ملی در این است که می‌تواند آثار مرتبط با ایران و اسلام را در فضای علمی فرامرزی شناسایی کند و به دیده‌شدن پژوهش‌هایی کمک کند که خارج از ایران تولید یا منتشر شده‌اند.
بااین‌حال، باید میان سه مفهوم تمایز گذاشت:
- دامنه بین‌المللی: جایزه آثار منتشرشده در کشورهای دیگر و به زبان‌های مختلف را بررسی می‌کند.
- اعتبار علمی: به کیفیت آثار، روش پژوهش، اعتبار منابع و ارزیابی متخصصان وابسته است.
- اثرگذاری بر برند ملی: به میزان شناخت جایزه در جامعه علمی جهانی، کیفیت برگزیدگان، پوشش رسانه‌ای مستقل و استمرار ارتباط با پژوهشگران بستگی دارد.
بنابراین، گستره جغرافیایی آثار به‌تنهایی معادل اعتبار بین‌المللی تثبیت‌شده نیست و باید در کنار شاخص‌های مستقل ارزیابی شود.
ارزش راهبردی برای برند ملی
- اعتبار علمی و فرهنگی: معرفی پژوهش‌های معتبر مرتبط با ایران و اسلام در فضای علمی جهانی.
- دیپلماسی علمی: ایجاد فرصت ارتباط با دانشگاه‌ها، ناشران و پژوهشگران کشورهای دیگر.
- تقویت مطالعات ایرانی: افزایش دیده‌شدن پژوهش‌های مرتبط با زبان، تاریخ، ادبیات و فرهنگ ایران.
- معرفی میراث اسلامی: حمایت از شناخت پژوهش‌محور تاریخ، اندیشه و تمدن اسلامی.
- شبکه‌سازی علمی: ایجاد زمینه ارتباط میان پژوهشگران، مترجمان، مصححان و نهادهای تخصصی.
- شناخت تولیدات علمی خارج از کشور: شناسایی آثاری که درباره ایران و اسلام در انتشارات و مراکز پژوهشی خارجی منتشر می‌شوند.
شاخص‌های پیشنهادی ارزیابی
برای سنجش نقش جایزه در اعتبار علمی و فرهنگی ایران، پیشنهاد می‌شود شاخص‌های زیر در هر دوره ثبت شوند:
- تعداد کتاب‌های نامزدشده، واجد شرایط و برگزیده
- تعداد کشورهای محل انتشار آثار و تنوع زبان‌های انتشار
- توزیع آثار میان حوزه‌های مطالعات ایرانی و مطالعات اسلامی
- ترکیب جغرافیایی و تخصصی نویسندگان، مترجمان و مصححان
- کیفیت علمی آثار برگزیده و اعتبار ناشران دانشگاهی یا تخصصی
- میزان استناد به آثار برگزیده در پژوهش‌های بعدی
- میزان بازتاب جایزه در رسانه‌های علمی، دانشگاهی و تخصصی بین‌المللی
- میزان مشارکت پژوهشگران و ناشران خارجی در دوره‌های متوالی
- تعداد ارتباطات و همکاری‌های علمی شکل‌گرفته پس از معرفی برگزیدگان
- شفافیت معیارهای ارزیابی و کیفیت مستندسازی داوری‌ها
- میزان شناخت جایزه در میان متخصصان مطالعات ایرانی و اسلامی
جمع‌بندی
جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به دلیل تمرکز بر آثار منتشرشده در خارج از کشور و حوزه‌های مطالعات ایرانی و اسلامی، گزینه‌ای مناسب برای ثبت در دسته «نهادهای برندسازی ملی» و زیرگروه «جوایز و رویدادهای بین‌المللی اعتبارآفرین ایران» است.
این جایزه ظرفیت پیوند دادن سیاست فرهنگی ایران با شبکه‌های علمی و انتشاراتی فرامرزی را دارد. ارزیابی اثربخشی آن باید بر کیفیت علمی آثار، تنوع جغرافیایی مشارکت‌کنندگان، بازتاب مستقل، میزان استناد و استمرار تعامل با جامعه علمی جهانی تکیه کند.
یادداشت ثبت در بانک برند ملی: این مدخل باید از «جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران» جدا نگه داشته شود. برای تحلیل روندها، آمار آثار، زبان‌ها، کشورهای محل انتشار، برگزیدگان و حوزه‌های موضوعی به تفکیک هر دوره ثبت شوند تا امکان سنجش اعتبار علمی و دامنه واقعی بین‌المللی جایزه فراهم شود.