«سازمان بسیج مستضعفین» (با نام پیشین نیروی مقاومت بسیج) به عنوان یکی از گسترده‌ترین نهادهای مردمی و اجتماعی کشور، در ۵ آذر ۱۳۵۸ به فرمان امام خمینی (ره) تحت عنوان «ارتش ۲۰ میلیونی» تأسیس شد و در دی ۱۳۵۹ به تصویب قانونی مجلس شورای اسلامی رسید. این سازمان با هدف جذب، آموزش و سازماندهی نیروهای داوطلب در جهت دفاع از نظام، خدمت‌رسانی اجتماعی، عمران و محرومیت‌زدایی فعالیت می‌کند.
۱. اهداف و مأموریت‌های اصلی
- دفاع مردمی و امنیت بومی: آموزش فنون دفاعی و سازماندهی نیروها جهت حفظ امنیت ملی و دفاع از تمامیت ارضی.
- محرومیت‌زدایی و سازندگی: کمک به دولت در اجرای پروژه‌های عمرانی، آبرسانی، راه‌سازی و اشتغال‌زایی در مناطق محروم.
- امدادرسانی در بحران‌ها: حضور سریع و داوطلبانه در هنگام وقوع بلایای طبیعی (زلزله، سیل، پاندمی‌ها) جهت امداد و بازسازی.
- فعالیت‌های فرهنگی و بصیرت‌افزایی: ترویج ارزش‌های اسلامی، مقابله با جنگ نرم و تقویت همبستگی ملی.
۲. اقشار تخصصی و شبکه جهادی
سازمان بسیج برای بهره‌گیری از توان تخصصی تمام طبقات جامعه در قالب اقشار گوناگون سازماندهی شده است:
- بسیج سازندگی: مرکز اصلی راهبری گروه‌های جهادی و طرح‌های عمرانی-معیشتی.
- بسیج جامعه پزشکی: اعزام تیم‌های درمانی و برپایی بیمارستان‌های صحرایی در مناطق کم‌برخوردار.
- بسیج اساتید، دانشجویی و دانش‌آموزی: فعال در عرصه‌های علمی، پژوهشی و گفتمان‌سازی.
- بسیج مهندسین، کارگران، اصناف و خواهران: ارتقای توان تولیدی، خدمات حرفه‌ای و مشارکت اجتماعی زنان.
۳. نقش سازمان در برند ملی و سرمایه اجتماعی
۱. الگوی مردمی حل مسئله: تجلی مفهوم توسعه به عنوان «ظرفیت حل مسئله به صورت جمعی» از طریق سامانه عظیم داوطلبان. ۲. تقویت همبستگی و انسجام ملی: ایجاد پیوند میان اقشار مختلف جامعه در قالب حرکت‌های جهادی و خدمت بی‌منت. ۳. بازنمایی قدرت نرم: ارائه الگویی بومی از مقاومت، خوداتکایی و همیاری مردمی در سطح جهان اسلام.