«مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی» (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) به عنوان یکی از برجسته‌ترین مؤسسات پژوهشی و علمی غیردولتی کشور، جایگاهی استراتژیک در تدوین دانشنامه‌های مرجع، صیانت از میراث مکتوب، توسعه ایران‌شناسی و ارائه روایت بومی از تمدن اسلامی-ایرانی دارد. این مرکز با جذب صدها استاد و محقق برجسته، بازوی اصلی مرجعیت علمی ایران در مجامع دانشگاهی و بین‌المللی به‌شمار می‌رود.
تاریخچه و فلسفه تأسیس
در اسفند ماه ۱۳۶۲، با پیشنهاد و بنیان‌گذاری سید محمدکاظم موسوی بجنوردی و همراهی جمعی از برجسته‌ترین دانشمندان، استادان و پژوهشگران معاصر ایران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی تأسیس شد.
فلسفه اصلی شکل‌گیری این نهاد، پاسخ به یک نیاز دیرپای علمی و تمدنی بود: تدوین دانشنامه‌ای جامع، علمی و مستند بر پایه‌ترین منابع دست‌اول اسلامی و ایرانی، جهت رفع خطاهای روش‌شناختی و نگاه‌های یک‌جانبه خاورشناسان غربی (نظیر آنچه در دایرةالمعارف اسلام چاپ لیدن مشهود بود). این مرکز با هدف تثبیت مرجعیت پژوهشگران ایرانی در معرفی تاریخ، فرهنگ، فقه، کلام، ادبیات و هنر جهان اسلام بنیاد نهاده شد.
پروژه‌های کلان دانشنامه‌ای و منشورات مرجع
مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی طی چهار دهه فعالیت، ماندگارترین آثار مرجع متنی کشور را به جامعه علمی عرضه کرده است:
۱. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (Encyclopaedia Islamica):
- اصلی‌ترین پروژه مرکز که تا کنون بیش از ۲۴ جلد آن به زبان فارسی منتشر شده است.
- به دلیل غنای علمی، این اثر به زبان عربی (دائرة المعارف الاسلامية الكبرى) و همچنین به زبان انگلیسی (Encyclopaedia Islamica) با همکاری انتشارات بریل (Brill) در لیدن هلند و موسسه مطالعات اسماعیلی لندن ترجمه و در سراسر جهان توزیع می‌شود.
۲. تاریخ جامع ایران (در ۲۰ جلد):
- یکی از عظیم‌ترین طرح‌های پژوهشی تاریخ ایران که با مشارکت بیش از ۱۷۰ استاد و پژوهشگر ارشد طی ۱۶ سال تدوین شد و سرگذشت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران از دوران پیش از تاریخ تا پایان دوره قاجار را پوشش می‌دهد.
۳. دانشنامه ایران (Encyclopaedia of Iran):
- دانشنامه‌ای عمومی و تخصصی درباره جغرافیا، تاریخ، فرهنگ، اعلام و معارف مرتبط با حوزه تمدنی ایران بزرگ.
۴. دانشنامه فرهنگ مردم ایران:
- دانشنامه‌ای تخصصی در حوزه فولکلور، باورها، آیین‌ها، گویش‌ها، هنرها و سنت‌های شفاهی اقوام مختلف ایرانی.
گنجینه کتابخانه تخصصی و اهداآت نخبگان
یکی از ارکان بی‌نظیر این مرکز، کتابخانه تخصصی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی است:
- حجم گنجینه: گردآوری بیش از ۸۵۰,۰۰۰ جلد کتاب، نشریه ادواری و نسخه خطی به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی و زنده دنیا.
- اهداء کتابخانه‌های شخصی بزرگان: ده‌ها تن از مشاهیر علمی و فرهنگی ایران (نظیر ایرج افشار، دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، دکتر یحیی مهدوی، دکتر احمد تفضلی، دکتر صادق کیا و…) مجموعه کتابخانه‌های شخصی و اسناد نایاب خود را به این مرکز اهدا کرده‌اند.
- کتابخانه دیجیتال: فراهم‌سازی امکان دسترسی تمام‌متن به ده‌ها هزار منبع پژوهشی از طریق شبکه داخلی و سامانه‌های دیجیتال.
نقش مرکز در تثبیت و ارتقای «برند ملی و تمدنی ایران»
- مرجعیت علمی و خنثی‌سازی تحریف‌های تاریخی: ارائه پژوهش‌های دقیق و متکی بر اسناد اصیل برای جلوگیری از مصادره یا تحریف میراث فرهنگی و تاریخی ایران در سطح بین‌المللی.
- دیپلماسی نخبگانی و ارتباط با ایران‌شناسان جهان: ایجاد پیوند پایدار میان پژوهشگران داخلی و مراکز ایران‌شناسی و شرق‌شناسی دانشگاه‌های معتبر جهان (نظیر آکسفورد، سوربن، بریل و غیره).
- تولید قدرت نرم دانش‌بنیان: تثبیت چهره ایران به عنوان کشوری خردورز، صاحب مکتب دانشنامه‌نگاری بومی و پاسدار اندیشه و فرهنگ معنوی بشریت.
