«فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران» عالی‌ترین نهاد علمی و مشورتی کشور است که در ۱۵ دی‌ماه ۱۳۶۶ به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید و فعالیت رسمی خود را در سال ۱۳۶۹ آغاز کرد. این موسسه با شخصیت حقوقی مستقل و وابسته به نهاد ریاست جمهوری، متولی کلان توسعه علوم و فنون، نظریه‌پردازی، آینده‌نگری علمی، مشاوره تخصصی به ارکان حاکمیت و اعطای نشان‌ها و جوایز علمی کشور است.
۱. اهداف و وظایف راهبردی (مصوب اساسنامه)
- نیل به استقلال علمی و فرهنگی: گسترش مرزهای دانش و تقویت روح پژوهش اصیل در کشور.
- مرجعیت مشورتی حاکمیت: ارائه مشاوره تخصصی و تحلیل چالش‌های کلان علمی، فنی، صنعتی و آموزشی به دولت و مراکز تصمیم‌گیر.
- آینده‌نگری و رصد علم: پایش تحولات نوظهور فناوری (مانند هوش مصنوعی و کوانتوم) و تدوین اولویت‌های پژوهشی راهبردی.
- حمایت و تشویق دانشمندان: اعطای جوایز، نشان‌های علمی و بورس‌های پژوهشی به نخبگان و استادان برجسته.
۲. ارکان ساختاری و مدیریتی
- ارکان: ریاست عالیه (رئیس‌جمهور)، هیئت امنای مشترک فرهنگستان‌ها (به ریاست معاون اول رئیس‌جمهور)، مجمع عمومی، رئیس فرهنگستان، شورای علمی و دبیر.
- رؤسای فرهنگستان: علی شریعتمداری (۱۳۶۹–۱۳۷۷)، رضا داوری اردکانی (۱۳۷۷–۱۴۰۲) و محمدرضا مخبر دزفولی (از مرداد ۱۴۰۲ تا کنون).
۳. گروه‌های علمی و شوراهای بین‌رشته‌ای
فرهنگستان علوم دارای ۶ گروه علمی اصلی است: ۱) علوم انسانی، ۲) علوم اسلامی، ۳) علوم پایه، ۴) علوم مهندسی، ۵) علوم کشاورزی و منابع طبیعی، ۶) علوم دامپزشکی.
علاوه بر گروه‌های شش‌گانه، شوراهای تخصصی نوظهور مانند شورای آینده‌نگاری علم و فناوری، کارگروه کوانتوم و هوش مصنوعی، زیست‌پزشکی و مرکز مطالعات علم و فناوری در این نهاد فعال هستند.