ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی در جهان است. قبل از اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها، قیمت بنزین و گازوئیل و سایر حامل‌های انرژی در ایران به شدت پایین و یارانه‌ای بود. پایین بودن قیمت بنزین، نه تنها مصرف سرانه را به طور تصاعدی افزایش داده بود، بلکه باعث قاچاق گسترده سوخت به کشورهای همسایه (پاکستان، افغانستان، ترکیه، عراق، امارات) و خروج میلیاردها دلار یارانه پنهان از کشور می‌شد. از سوی دیگر، توزیع یارانه‌های نقدی و غیرنقدی (یارانه نان، برق، گاز، آب، دارو و…) به صورت یکسان بین همه اقشار، بدون توجه به درآمد و نیاز واقعی آنها، نه تنها عادلانه نبود، بلکه بار مالی سنگینی بر دوش دولت تحمیل می‌کرد.
پس از سال‌ها مطالعه و بحث و بررسی در محافل اقتصادی و کارشناسی، سرانجام در سال ۱۳۸۹، قانون هدفمندی یارانه‌ها به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و دولت دهم اجرای آن را آغاز کرد. هدف اصلی: حذف یارانه پنهان انرژی (بنزین، گازوئیل، نفت کوره، گاز طبیعی، برق و آب) و تخصیص منابع حاصل شده (حدود ۲۰ میلیارد دلار در سال) به یارانه نقدی و غیرنقدی به اقشار کم‌درآمد و متوسط و همچنین سرمایه‌گذاری در طرح‌های عمرانی و تولیدی.
یکی از ارکان اصلی این طرح، «کارت سوخت» بود. کارت مغناطیسی که به هر خودرو تخصیص داده می‌شد و راننده فقط با استفاده از آن می‌توانست سوخت (بنزین) را با قیمت یارانه‌ای (سهمیه‌بندی شده) دریافت کند. مصرف بیش از سهمیه ماهانه، مشمول پرداخت قیمت آزاد (بازار) می‌شد. این مکانیسم، علاوه بر کنترل مصرف، قاچاق سوخت را نیز کاهش داد.
ارقام و مستندات
سال اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها: ۱۳۸۹ (۲۰۱۰)
میزان صرفه‌جویی در مصرف بنزین در سال اول اجرا: حدود ۲۰ درصد
میزان کاهش قاچاق سوخت (بنزین و گازوئیل) در سال اول: حدود ۴۰ درصد
تعداد کارت‌های سوخت صادر شده: بیش از ۳۰ میلیون کارت (برای خودروهای شخصی، عمومی و باری و موتورسیکلت‌ها)
میزان یارانه نقدی پرداختی به هر ایرانی (در ابتدا): ۴۵,۵۰۰ تومان (معادل حدود ۴۵,۵۰۰ ریال در سال ۱۴۰۴، با احتساب تورم به حدود ۶۰۰,۰۰۰ ریال افزایش یافته است)
تعداد خانوارهای تحت پوشش یارانه نقدی: حدود ۲۴ میلیون خانوار (بیش از ۸۰ میلیون نفر)
کل منابع حاصل از هدفمندی یارانه‌ها (از ابتدا تا ۱۴۰۰): حدود ۱۰۰ میلیارد دلار (بر اساس برآوردهای رسمی)
چالش‌ها و موانع
نخستین مشکل، افزایش تورم ناشی از اجرای هدفمندی یارانه‌ها است. افزایش قیمت حامل‌های انرژی (بخصوص بنزین و گازوئیل) و حذف یارانه‌های پنهان، هزینه‌های تولید و حمل و نقل را افزایش داد و این افزایش هزینه به صورت تورم سراسری به سایر کالاها و خدمات سرایت کرد. دولت برای جبران اثرات تورمی بر اقشار کم‌درآمد، مجبور به پرداخت یارانه نقدی به همه افراد شد (تا ۸۰ میلیون نفر) که خود بار مالی سنگین و پایدار و تورمی دیگری بر بودجه دولت تحمیل کرد.
دوم، عدم موفقیت کامل در «الگوی مصرف» و «مدیریت مصرف». با وجود کاهش اولیه مصرف بنزین، به مرور زمان و با افزایش تورم و رشد اقتصادی و افزایش تعداد خودروها و سفرها (و سهمیه‌بندی)، مصرف بنزین دوباره افزایش یافت. همچنین قاچاق سوخت (با استفاده از کارت‌های سوخت جعلی و خرید و فروش سهمیه) کماکان ادامه دارد و بخشی از منابع حاصل از هدفمندی را هدر می‌دهد.
سوم، نبود زیرساخت‌های مناسب و کافی برای نظارت و اجرای دقیق طرح، به ویژه در مرزها (قاچاق) و جایگاه‌های سوخت، و همچنین مشکلات سامانه هوشمند سوخت (اتصال کارت‌خوان‌ها، اختلال در شبکه، هک و دستکاری، افزایش خطاها و اعتراضات مردمی) است.
چهارم، نبود شفافیت در نحوه هزینه کرد منابع حاصل از هدفمندی و عدم تخصیص آن به تولید و اشتغال (بخش خصوصی) و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی (تجدید پذیر و پالایشگاهی) و تمرکز صرف بر پرداخت یارانه نقدی و غیرنقدی (کمک هزینه معیشتی) است که اثرات بلندمدتی بر رشد اقتصادی و اشتغال نداشته است.
پنجم، نبود برندسازی قدرتمند از دستاوردهای طرح هدفمندی (صرفه‌جویی ارزی، کاهش آلودگی هوا، کاهش قاچاق سوخت، عدالت در توزیع یارانه‌ها) و روایت داستان اصلاح الگوی مصرف در سطح ملی و بین‌المللی است.
فرصت‌ها و راهکارها
طرح هدفمندی یارانه‌ها و کارت سوخت، علیرغم نقدهای فراوان، یک الگوی موفق و تجربه‌ای ارزشمند در منطقه و جهان اسلام (منطقه غرب آسیا) در زمینه «اصلاح الگوی مصرف انرژی» و «مدیریت یارانه‌های پنهان» محسوب می‌شود. این تجربه می‌تواند به کشورهای در حال توسعه و همسایه (افغانستان، پاکستان، عراق، سوریه، لبنان، و کشورهای آسیای میانه و آفریقا) که با مشکلات مشابه (قاچاق سوخت، مصرف بی‌رویه انرژی، ناکارآمدی نظام توزیع یارانه‌ها) مواجه هستند، صادر شود.
اجرای فاز دوم هدفمندی (که در برنامه ششم و هفتم توسعه پیش‌بینی شده) با رویکرد «عدالت توزیعی» و «حذف یارانه دهک‌های بالای درآمدی»، می‌تواند به تمرکز یارانه‌ها بر اقشار واقعاً نیازمند و کاهش بار مالی دولت کمک کند. شناسایی دقیق تر دهک‌های درآمدی با استفاده از پایگاه داده‌های الکترونیک (سامانه رفاه ایرانیان) و استفاده از سازوکار «انصراف داوطلبانه» از دریافت یارانه نقدی، از گام‌های اساسی در این مسیر است.
نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی و اختصاص تسهیلات برای جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای نو و کم مصرف (برقی و هیبریدی) با استفاده از منابع حاصل از هدفمندی، می‌تواند به کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا کمک کند.
ایجاد فرهنگ صحیح مصرف انرژی در جامعه (آموزش از طریق مدارس، رسانه ملی، شبکه‌های اجتماعی و کمپین‌های تبلیغاتی) و تبیین دستاوردهای هدفمندی (صرفه‌جویی ارزی، کاهش آلودگی هوا، جلوگیری از قاچاق سوخت) به زبان ساده و جذاب.
برندسازی کارت سوخت و هدفمندی یارانه‌ها به عنوان «الگوی ایرانی اصلاح الگوی مصرف» و «عدالت در توزیع یارانه‌ها» و معرفی آن در مجامع بین‌المللی (صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی) و الگوسازی برای سایر کشورهای در حال توسعه.
ایده‌های رسانه‌ای و محتوایی
یک ویدیوی ۳ دقیقه‌ای با نام «جراحی اقتصادی» که مراحل اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها و تأثیر آن بر مصرف بنزین و قاچاق سوخت را به تصویر می‌کشد. مصاحبه با یک راننده تاکسی که از مزایا و معایب کارت سوخت و سهمیه‌بندی می‌گوید.
یک اینفوگرافیک از میزان مصرف بنزین در ایران قبل و بعد از هدفمندی و مقایسه قیمت بنزین در ایران با کشورهای همسایه و جهان.
یک پادکست ۲۰ دقیقه‌ای با یک اقتصاددان که از تورم ناشی از هدفمندی، کاستی‌ها و دستاوردهای آن می‌گوید.
یک موشن گرافیک کوتاه با عنوان «کارت سوخت و هدفمندی یارانه‌ها چیست و چگونه کار می‌کند؟» (انیمیشن ۶۰ ثانیه‌ای).
فراخوان اقدام
ما به عنوان یک مجموعه تخصصی در حوزه برندسازی ملی و بازاریابی اقتصادی-اجتماعی، آماده ارائه مشاوره، طراحی کمپین‌های رسانه‌ای، برندینگ و بسته‌بندی تجربیات موفق به وزارت نفت، سازمان برنامه و بودجه، بانک مرکزی، وزارت اقتصاد و دارایی و سازمان هدفمندی یارانه‌ها هستیم. اگر می‌خواهید الگوی ایرانی مدیریت مصرف انرژی و عدالت در توزیع یارانه‌ها را به برند ملی و فراملی تبدیل کنید، با ما تماس بگیرید.