برند ملی - هفتم دی‌ماه ۱۳۵۸، نهال انقلاب اسلامی هنوز تازه به بار نشسته بود. امام خمینی (ره) پیامی خطاب به ملت شریف ایران صادر کردند: «مایه بس خجلت است که در کشوری که مهد علم و ادب بوده و در سایه اسلام زندگی می‌کند که طلب علم را فریضه دانسته‌است، از نوشتن و خواندن محروم باشد.» ایشان در ادامه دستور دادند: «بدون از دست دادن وقت و بدون تشریفات خسته‌کننده برای مبارزه با بی‌سوادی به‌طور ضربتی و بسیج عمومی قیام کنید تا ان‌شاءالله در آینده نزدیک هر کس نوشتن و خواندن ابتدایی را آموخته باشد.»

وضعیت سواد در ایران در آن روزگار فاجعه‌بار بود. بر اساس آمار رسمی، در زمان پیروزی انقلاب اسلامی، از جمعیت ۶ ساله و بالاتر، حدود ۱۴.۲ میلیون نفر (۵۲.۵ درصد) بی‌سواد بودند. در گروه سنی فعال (۴۹-۱۰ ساله)، این رقم به ۹.۸ میلیون نفر (۵۱.۲ درصد) می‌رسید. نرخ باسوادی در مناطق روستایی بسیار پایین‌تر بود و شکاف جنسیتی عمیقی وجود داشت: اختلاف نرخ باسوادی بین زنان و مردان به ۲۳.۴ درصد می‌رسید .

نهضت سوادآموزی در هفتم دی ۱۳۵۸ با تشکیلات اولیه شورایی آغاز به کار کرد. تا سه سال به صورت شورایی اداره شد تا سرانجام حجت‌الاسلام محسن قرائتی به ریاست آن منصوب گردید . شعار محوری نهضت، «ایران را مدرسه کنیم»، در تمام روستاها و شهرهای ایران طنین‌انداز شد. بسیج عمومی برای مبارزه با بی‌سوادی، یکی از بزرگترین فراخوان‌های مردمی در تاریخ ایران بود.

دستاوردهای نهضت سوادآموزی طی چهار دهه فعالیت، کم‌نظیر و شگفت‌انگیز است. تا سال ۱۳۹۹، نرخ باسوادی در گروه سنی ۴۹-۱۰ ساله از ۴۸.۸ درصد به ۹۶.۶ درصد افزایش یافت . جمعیت مطلق بی‌سوادان در همین گروه سنی، از ۹.۸ میلیون نفر به ۱.۵ میلیون نفر کاهش پیدا کرد . در مجموع گروه سنی ۶ سال و بالاتر، نرخ باسوادی از ۴۷.۵ درصد به ۹۰ درصد رسید .

یکی از بزرگترین دستاوردهای نهضت، کاهش شکاف جنسیتی و عدالت آموزشی بود. بیش از ۷۷ درصد از فعالیت‌های سوادآموزی به زنان اختصاص یافت و اختلاف نرخ باسوادی بین زنان و مردان از ۲۳.۴ درصد در سال ۱۳۵۵ به ۶.۳ درصد در سال ۱۳۹۹ کاهش یافت . به عبارت دیگر، میلیون‌ها زن روستایی و حاشیه‌نشین شهری، برای اولین بار در زندگی خود خواندن و نوشتن را آموختند.

در حوزه عدالت منطقه‌ای نیز بالغ بر ۵۵ درصد فعالیت‌های سوادآموزی به مناطق روستایی اختصاص یافت و اختلاف نرخ باسوادی بین شهر و روستا از ۳۵ درصد در سال ۱۳۵۵ به ۱۱.۳ درصد در سال ۱۳۹۹ کاهش یافت . همچنین نزدیک به ۸۵۰ هزار مهاجر خارجی در کلاس‌های سوادآموزی نهضت آموزش دیدند و حدود ۵۰۰ مرکز یادگیری محلی با هدف آموزش ترکیبی سواد و مهارت‌های اساسی زندگی راه‌اندازی شد .

موفقیت نهضت سوادآموزی ایران تا بدانجا بود که این سازمان موفق به دریافت شش نشان بین‌المللی از سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) شد و امروزه الگویی برای کشورهای در حال توسعه در زمینه مبارزه با بی‌سوادی و توانمندسازی زنان و روستاییان است.

ارقام و مستندات

سال تأسیس: ۱۳۵۸ (دستور امام خمینی در ۷ دی ۱۳۵۸)

نرخ باسوادی گروه سنی ۴۹-۱۰ ساله در ۱۳۵۵: ۴۸.۸ درصد

نرخ باسوادی گروه سنی ۴۹-۱۰ ساله در ۱۳۹۹: ۹۶.۶ درصد

جمعیت بی‌سواد گروه سنی ۴۹-۱۰ ساله در ۱۳۵۵: ۹.۸ میلیون نفر

جمعیت بی‌سواد گروه سنی ۴۹-۱۰ ساله در ۱۳۹۹: ۱.۵ میلیون نفر

نرخ باسوادی گروه سنی ۶ سال و بالاتر در ۱۳۵۵: ۴۷.۵ درصد

نرخ باسوادی گروه سنی ۶ سال و بالاتر در ۱۳۹۹: حدود ۹۰ درصد

درصد فعالیت سوادآموزی به زنان: ۷۷ درصد

درصد فعالیت سوادآموزی به مناطق روستایی: ۵۵ درصد

کاهش اختلاف جنسیتی نرخ باسوادی: از ۲۳.۴ درصد به ۶.۳ درصد

کاهش اختلاف شهری-روستایی نرخ باسوادی: از ۳۵ درصد به ۱۱.۳ درصد

تعداد مهاجرین خارجی آموزش‌دیده: حدود ۸۵۰ هزار نفر

تعداد مراکز یادگیری محلی راه‌اندازی شده: نزدیک به ۵۰۰ مرکز

نشان‌های بین‌المللی یونسکو: ۶ نشان

رئیس معروف نهضت: حجت‌الاسلام محسن قرائتی (سال‌های متمادی)

بنیانگذار: حضرت امام خمینی (ره) با فرمان تاریخی در ۷ دی ۱۳۵۸

چالش‌ها و موانع

نخستین مشکل، باقی ماندن حدود ۱.۵ میلیون بی‌سواد در گروه سنی ۴۹-۱۰ ساله است که عمدتاً در مناطق بسیار محروم و صعب‌العبور (سیستان و بلوچستان، کردستان، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان) ساکن هستند و دسترسی به امکانات آموزشی برای آنها دشوار است.

دوم، پدیده «بازگشت به بی‌سوادی» (تحکیم سواد) است. برخی از افرادی که تازه سواد آموخته‌اند، به دلیل عدم تمرین و استفاده مداوم، مهارت‌های خواندن و نوشتن خود را از دست می‌دهند و نیاز به دوره‌های تحکیم سواد دارند .

سوم، جذب و نگهداشت سوادآموزان در دوره‌های انتقال و مهارت‌آموزی است. برخی از سوادآموزان پس از اتمام دوره سوادآموزی، انگیزه کافی برای ادامه تحصیل و مهارت‌آموزی ندارند.

چهارم، کمبود بودجه و نیروی انسانی متخصص برای پوشش مناطق صعب‌العبور و جمعیت‌های خاص (مانند اتباع خارجی غیرمجاز) است.

پنجم، نبود برندسازی قدرتمند بین‌المللی از دستاوردهای نهضت سوادآموزی. با وجود دریافت ۶ نشان یونسکو، ایران نتوانسته است این موفقیت را به عنوان یک برند تمدنی در سطح جهانی معرفی کند و الگوی خود را به کشورهای آفریقایی و جنوب آسیا صادر نماید.

فرصت‌ها و راهکارها

بازار جهانی آموزش و توانمندسازی و مبارزه با بی‌سوادی، سالانه میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری بین‌المللی (سازمان ملل، یونسکو، بانک جهانی، یونیسف) جذب می‌کند. تجربه موفق نهضت سوادآموزی ایران (با تأکید بر عدالت جنسیتی و منطقه‌ای و آموزش ترکیبی سواد و مهارت‌های زندگی) می‌تواند به عنوان یک «برند صادراتی» به کشورهای در حال توسعه (افغانستان، پاکستان، عراق، کشورهای آفریقایی) ارائه شود.

نهضت سوادآموزی در سال‌های اخیر با رویکرد جدید، دوره‌های انتقال را با هدف ادامه تحصیل و ورود به دوره‌های مهارت‌آموزی و فنی و حرفه‌ای طراحی کرده است . این رویکرد می‌تواند به توانمندسازی اقتصادی نوسوادان و خروج آنها از چرخه فقر کمک کند و از بازگشت به بی‌سوادی جلوگیری نماید.

توسعه آموزش‌های مجازی و غیرحضوری نهضت سوادآموزی (تولید برنامه‌های لوح و قلم برای شبکه‌های تلویزیونی آموزش و استانی، راه‌اندازی سامانه تحت وب، آموزش از طریق شبکه شاد و اپلیکیشن‌های موبایل ) یک فرصت طلایی برای پوشش دهی مناطق صعب‌العبور و جمعیت‌های پراکنده در دوران کرونا و پساکرونا است.

برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی از دستاوردهای نهضت سوادآموزی ایران در مقر یونسکو (پاریس) و دعوت از مسئولان آموزشی کشورهای آفریقایی و جنوب آسیا برای بازدید از مراکز موفق نهضت در سیستان و بلوچستان و کردستان.

برندسازی نهضت سوادآموزی به عنوان «الگوی ایرانی مبارزه با بی‌سوادی» و «عدالت آموزشی در مناطق محروم» و معرفی آن در مجامع بین‌المللی از جمله اهداف توسعه هزاره سازمان ملل.

ایده‌های رسانه‌ای و محتوایی

یک ویدیوی ۳ دقیقه‌ای با عنوان «ایران را مدرسه کنیم» که روایت می‌کند داستان یک زن روستایی در سیستان و بلوچستان را که در نهضت سوادآموزی خواندن و نوشتن را آموخته و اکنون خودش معلم کلاس سوادآموزی شده است. تصاویری از کلاس‌های نهضت در چادرها و مساجد و خانه‌های روستایی.

یک اینفوگرافیک از جهش نرخ باسوادی ایران از انقلاب تا کنون (مقایسه با کشورهای منطقه: پاکستان، افغانستان، عراق، عربستان، ترکیه) و رتبه ایران در شاخص سواد بزرگسالان.

یک پادکست ۲۰ دقیقه‌ای با حجت‌الاسلام محسن قرائتی (رئیس اسبق نهضت سوادآموزی) که از روزهای اول تشکیل نهضت، فرمان امام، چالش‌ها، و خاطرات دیدار با سوادآموزان در روستاهای دورافتاده می‌گوید.

یک موشن گرافیک کوتاه با عنوان «نهضت سوادآموزی چگونه ایران را نجات داد؟» (انیمیشن ۶۰ ثانیه‌ای) که روند کاهش بی‌سوادی و افزایش عدالت آموزشی را به تصویر می‌کشد.