گلیم یک بافته نازک و بدون پرز (کرک) است. تار و پود آن از پشم، پنبه، یا موی بز است. بافت گلیم به روش «پودپیچ» یا «گلیم بافی» انجام می‌شود. نقش‌های گلیم معمولاً هندسی و ذهنی است، یعنی بافنده بدون نقشه و از روی ذهن خود می‌بافد. نقش‌های گلیم شامل: خشتی، راه راه، لوزی، جناغی، چهارگوش، و نمادهای زندگی عشایری (شتر، بز، خورشید، ماه، درخت).
جاجیم اما بافته‌ای ضخیم‌تر و نرم‌تر از گلیم است. از الیاف رنگی با طرح‌های راه راه و لوزی و مثلث. جاجیم را معمولاً زیرانداز یا روانداز می‌کنند. جاجیم بافی به زمان و صبر بیشتری نیاز دارد.
هر منطقه ایران، نقش و رنگ مخصوص خودش را در گلیم و جاجیم دارد. گلیم قشقایی (در فارس و اصفهان) با رنگ‌های قرمز و آبی پررنگ و نقش‌های خشتی و جناغی. گلیم بلوچ (در سیستان و بلوچستان) با رنگ‌های تیره (قهوه‌ای، زرشکی، مشکی) و نقش‌های ریز و ظریف. گلیم لرستان با رنگ‌های روشن (نارنجی، زرد، سبز) و نقش‌های چهارگوش. گلیم کردستان با نقش‌های پلکانی و هندسی. گلیم خراسان با نقش‌های گل و بوته. جاجیم هرسین (کرمانشاه) با راه راه‌های رنگارنگ.
گلیم و جاجیم در فرهنگ عشایر و روستایی ایران فقط زیرانداز و روانداز نیست. جهیزیه دختران عشایر است (چند جفت گلیم و جاجیم بافته شده توسط خود عروس). سفره نان است (سفره گلیم برای پهن کردن نان در مراسم). و رزق و روزی زنان عشایر است (می‌فروشند و خرج خانه می‌کنند).
ارقام و مستندات
قدمت گلیم و جاجیم در ایران به بیش از ۲۰۰۰ سال می‌رسد (دوره اشکانیان).
بیش از ۵۰۰ هزار زن عشایر و روستایی در ایران گلیم و جاجیم می‌بافند.
مراکز اصلی تولید گلیم: فارس (قشقایی)، سیستان و بلوچستان (بلوچ)، لرستان، کردستان، کرمان، خراسان، آذربایجان، همدان.
مهارت بافت گلیم و جاجیم در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شده است.
چالش‌ها و موانع
نخستین مشکل، کاهش جمعیت عشایر و کوچ‌نشینان است. عشایر به سمت یکجانشینی و زندگی شهری می‌روند. زنان عشایر دیگر مثل گذشته فرصت و انگیزه بافت گلیم و جاجیم ندارند.
دوم، کاهش کیفیت مواد اولیه. پشم گوسفندان عشایر به دلیل تغذیه نامناسب و آمیختگی نژادی، کیفیت گذشته را ندارد.
سوم، رقابت با گلیم و جاجیم ماشینی چین و هند. گلیم ماشینی با قیمت یک پنجم، بازار را پر کرده است.
چهارم، نبود بسته‌بندی و برندسازی مناسب. گلیم و جاجیم ایران در بسته‌های پلاستیکی ساده صادر می‌شود که ارزش واقعی خود را نشان نمی‌دهد.
پنجم، نبود برندسازی جهانی. گلیم و جاجیم ایران در جهان ناشناخته هستند.
فرصت‌ها و راهکارها
بازار جهانی صنایع دستی و دکوراسیون داخلی سالانه صدها میلیارد دلار است. گلیم و جاجیم ایرانی با نقش‌های هندسی و رنگ‌های زنده، می‌توانند در دکوراسیون مدرن (مبل، دیوارکوب، زیرانداز، آباژور، کیف و کفش) استفاده شوند.
ایجاد برند ملی «گلیم ایران» و «جاجیم ایران» با گواهی اصالت (نشان جغرافیایی برای هر منطقه: گلیم قشقایی، گلیم بلوچ، جاجیم هرسین).
تبدیل کارگاه‌های بافت گلیم و جاجیم به مراکز گردشگری (گردشگران از نزدیک بافت گلیم را ببینند و مستقیم بخرند).
فروش آنلاین گلیم و جاجیم با ارسال به سراسر جهان.
آموزش بافت گلیم و جاجیم به علاقه‌مندان خارجی از طریق دوره‌های اقامتی در مناطق عشایری.
برندسازی گلیم و جاجیم به عنوان «نقش‌های هندسی زنان عشایر ایران» و «گرمای رنگ و پشم».
ایده‌های رسانه‌ای و محتوایی
یک ویدیوی ۳ دقیقه‌ای با نام «نقش‌های هندسی زنان عشایر» از دار قالی ساده روستایی تا دستان پینه بسته زنی قشقایی که دارد گلیم می‌بافد.
یک اینفوگرافیک از نقش‌های گلیم در مناطق مختلف ایران (قشقایی، بلوچ، لر، کرد، خراسان).
یک پادکست ۲۰ دقیقه‌ای با یک زن قشقایی که از کودکی گلیم بافی را از مادرش یاد گرفته و هنوز هم می‌بافد.
یک موشن گرافیک کوتاه: «گلیم چگونه بافته می‌شود؟ (انیمیشن ۹۰ ثانیه‌ای)»
فراخوان اقدام
ما به عنوان یک مجموعه تخصصی در حوزه برندسازی ملی و بازاریابی محصولات فرهنگی و هنری، آماده ارائه مشاوره، طراحی بسته‌بندی، استراتژی صادرات و برندینگ به هنرمندان و فعالان حوزه گلیم و جاجیم هستیم. اگر می‌خواهید نقش‌های هندسی زنان عشایر ایران را به جهان معرفی کنید، با ما تماس بگیرید.