«سازمان حج و زیارت جمهوری اسلامی ایران» به عنوان سازمانی دولتی، مستقل و وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مسئولیت عالی سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، هدایت، اجرا و نظارت بر کلیه امور مربوط به حج تمتع، عمره مفرده و سفرهای زیارتی به عتبات عالیات (عراق) و سوریه را بر عهده دارد. این سازمان به عنوان یکی از منسجم‌ترین نهادهای زیارتی جهان اسلام، نقش محوری در «دیپلماسی کارکردی و حج»، تسهیل تعاملات ایران و عربستان و ارائه خدمات معنوی و رفاهی به میلیون‌ها زائر ایفا می‌کند.
۱. سیر تحول تاریخی و جایگاه قانونی
- دوران اولیه (پیش از انقلاب): امور حج تا دهه ۱۳۳۰ زیر نظر وزارت کشور و فرمانداری‌ها انجام می‌شد. در سال ۱۳۵۱، اداره امور حج به سازمان اوقاف واگذار گردید.
- تأسیس سازمان پس از انقلاب (۱۳۵۸): با مصوبه شورای انقلاب، سازمان حج و زیارت وابسته به وزارت ارشاد ملی تشکیل شد. در سال ۱۳۶۳ با مصوبه مجلس، این امور با سازمان اوقاف ادغام شد و «سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» شکل گرفت.
- استقلال تشکیلات (۱۳۸۴): بر اساس مصوبه شورای عالی اداری، ساختار سازمان حج و زیارت بازنگری شد و به عنوان سازمانی دولتی، مستقل و وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تثبیت گردید.
۲. ارکان ساختاری و حاکمیتی
- شورای عالی حج و زیارت: عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری به ریاست رئیس‌جمهور (یا معاون اول) و عضویت وزرای فرهنگ، خارجه، کشور، اقتصاد، بهداشت، راه، رئیس صدا و سیما، فرمانده فراجا، نماینده ولی فقیه و رئیس سازمان.
- نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت (بعثه مقام معظم رهبری): مسئول هدایت معنوی، فرهنگی و سیاسی زائران و برگزاری همایش‌های بین‌المللی در ایام حج.
- رئیس سازمان حج و زیارت: عالی‌ترین مقام اجرایی سازمان و دبیر شورای عالی.
۳. دیپلماسی حج و نقش در قدرت نرم
- کانال پایدار گفت‌وگوی بین‌المللی: در ادوار مختلف تنش‌های سیاسی میان تهران و ریاض، «دیپلماسی حج» همواره به عنوان یکی از پایدارترین مسیرهای رایزنی مستقیم و حفظ روابط دو کشور عمل کرده است.
- افتخارات بین‌المللی (جایزه لبیتم): دریافت جوایز و تقدیرنامه‌های بین‌المللی از سوی وزارت حج عربستان به پاس نظم عالی، ساختار منسجم پزشکی (مرکز پزشکی حج هلال‌احمر) و کیفیت خدمات‌رسانی به حجاج ایرانی.
- مدیریت پیاده‌روی اربعین حسینی: راهبری سامانه سماح و ثبت‌نام و اعزام میلیونی زائران در تعامل با دولت و عتبات عالیات عراق.