«دانشگاه آزاد اسلامی» (IAU) به عنوان بزرگ‌ترین سامانه دانشگاهی غیردولتی حضوری در جهان و دومین نظام آموزش عالی کشور (پس از دانشگاه‌های دولتی)، نقش بی‌بدیلی در فراگیرسازی آموزش، عدالت منطقه‌ای، نخبگان‌پرواری و توسعه دیپلماسی علمی جمهوری اسلامی ایران ایفا می‌کند. این دانشگاه با تمرکز بر گسترش مرزهای دانش و ایجاد شعب بین‌المللی، به یکی از ابزارهای اصلی ایران در صادرات خدمات آموزشی و هویت‌بخشی تمدنی تبدیل شده است.
۱. شناسنامه، تاریخچه و مدل توسعه
- تأسیس: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۶۱ با پیشنهاد آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و حمایت امام خمینی (ره) و هدیه اولیه یک میلیون تومانی ایشان.
- ابعاد و گستره: بیش از ۱.۱ میلیون دانشجو، بیش از ۵۳ هزار عضو هیئت علمی و ۴۰۰ پردیس و مرکز آموزشی در سراسر ایران.
- کارکرد منطقه‌ای: ارتقای سطح فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شهرهای کوچک و محروم از طریق تأسیس واحدهای بومی و ایجاد سراهای نوآوری.
۲. دیپلماسی علمی و شعب برون‌مرزی
دانشگاه آزاد اسلامی با تأسیس معاونت بین‌الملل و واحدهای برون‌مرزی، حضور فعال در عرصه بین‌المللی را پیگیری کرده است: ۱. واحد آکسفورد (انگلستان): بستر همکاری‌های علمی، فرصت‌های مطالعاتی و تبادل دانشجو در اروپا. ۲. واحد امارات متحده عربی (دبی): فعال در پارک دانش دبی با دریافت مجوزهای رسمی آموزش عالی و میزبانی اجلاس‌های بین‌المللی (نظیر اجلاس آسایهل). ۳. واحد افغانستان (کابل): پذیرش دانشجو و ارائه دوره‌های تخصصی جهت حمایت از آموزش جوانان افغانستانی. ۴. واحد لبنان (بیروت) و دفتر بغداد (عراق): راه‌اندازی رشته‌های فنی و پزشکی و ارتقای دیپلماسی دانش در حوزه جبهه مقاومت و جهان عرب.
۳. نقش‌آفرینی در برند ملی و قدرت نرم
- جذب دانشجویان غیرایرانی: میزبانی از ده‌ها هزار دانشجوی بین‌المللی (به‌ویژه از کشورهای همسایه) و تبدیل آنان به سفیران علمی و فرهنگی ایران پس از فراغت از تحصیل.
- حرکت به سمت «دانشگاه مسئله‌محور»: تدوین سند تحول و تعالی، راه‌اندازی پلتفرم‌های پژوهشی شبکه سند و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان.
- ارتقای رتبه علمی ایران: سهم چشمگیر در تولید مقالات ISI و ارتقای رتبه علمی ایران در نظام‌های رتبه‌بندی جهانی (مانند URAP و US News).