قنات، شاهراه‌های زیرزمینی هستند که آب را از دل کوه به مزارع کویری می‌رسانند. اما در دهه‌های اخیر، بی‌آبی، فرسایش، و نبود نگهداری، بسیاری از قنات‌های ایران را خشک یا تخریب کرده است. از طرفی کشورهای همسایه (افغانستان، پاکستان، عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس) نیز با مشکل کم‌آبی دست و پنجه نرم می‌کنند و بسیاری از آنها قنات‌های تاریخی دارند که در حال نابودی است.
اینجاست که برند «هوشمندسازی قنات» متولد می‌شود. ترکیبی از دانش سنتی احیای قنات (که مُقَنی‌های ایرانی نسل به نسل آن را منتقل کرده‌اند) با فناوری مدرن (سنسورها، اینترنت اشیا، پایش از راه دور، و مدل‌سازی هیدرولوژیکی). نتیجه: قناتی که نه تنها بازسازی می‌شود، بلکه با تجهیزات مدرن، مدیریت و پایش می‌گردد و عمر مفید آن تا دهه‌ها افزایش می‌یابد.
برندهای ایرانی فعال در این حوزه عبارتند از: «شرکت مهندسی آب و خاک پارس» که پروژه احیای قنات‌های افغانستان را با استفاده از دانش بومی ایرانی و تجهیزات مدرن انجام داده است. «شرکت دانش بنیان تدبیر آب و خاک خراسان» که با همکاری سازمان ملل (UNDP) و دفتر یونسکو در تهران، پروژه‌های هوشمندسازی قنات را در خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان اجرا کرده است. «شرکت صنعتی نوآفرین» که سنسورهای اینترنت اشیا (IoT) برای پایش سطح آب، دبی، کیفیت آب و هشدار زودهنگام ریزش تونل‌ها تولید می‌کند و این سنسورها را بر روی قنات‌های تاریخی نصب می‌کند.
یک قنات هوشمند چگونه کار می‌کند؟ سنسورهایی در عمق ۱۰۰ متری قنات، سطح آب را هر ساعت اندازه می‌گیرند و اطلاعات را از طریق مودم های مخصوص به یک سرور مرکزی ارسال می‌کنند. مهندسان خراسانی از پشت لپ تاپ خود می‌توانند وضعیت ۵۰ قنات در استان را در لحظه ببینند. اگر سطح آب در یک قنات افت ناگهانی داشته باشد (نشانه ریزش یا نفوذ)، سیستم به تعمیرکاران هشدار می‌دهد. این تکنولوژی، قنات را از یک سازه تاریخی و بی‌دفاع، به یک زیرساخت پویا و مدرن تبدیل کرده است.
ارقام و مستندات
بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ حلقه قنات در ایران وجود دارد که حدود ۳۷,۰۰۰ حلقه آن هنوز فعال است و بخشی از آب شرب و کشاورزی مناطق مرکزی ایران را تأمین می‌کند.
بیش از ۳۰ شرکت دانش‌بنیان و مهندسی در ایران در حوزه احیا، مرمت و هوشمندسازی قنات فعالیت می‌کنند.
شرکت‌های ایرانی پروژه‌هایی در کشورهای افغانستان، پاکستان، عراق، امارات و عمان انجام داده‌اند (احیای قنات، تجهیز به سنسور، نصب سیستم‌های پایش از راه دور).
چالش‌ها و موانع
نخستین مشکل، تحریم و انتقال تجهیزات است. بسیاری از سنسورها و تجهیزات پایش دقیق (مانند دبی‌سنج‌های اولتراسونیک، سنسورهای فشار) از خارج تأمین می‌شود و تحریم‌ها این واردات را مختل کرده است. شرکت‌های دانش بنیان با بودجه محدود قادر به تهیه این تجهیزات با قیمت‌های سرسام آور و واسطه‌های متعدد نیستند.
دوم، عدم آشنایی مالکان سنتی قنات با مزایای هوشمندسازی. بسیاری از کشاورزان و مُقَنی‌های سنتی به تکنولوژی اعتماد ندارند و سنسورها را دستکاری یا خارج می‌کنند. هزینه اولیه بالای هوشمندسازی نیز برای کشاورزی که درآمد محدودی دارد، سنگین است.
سوم، رقابت با کشورهای پیشرو در آب. کشورهایی مانند هلند و اسرائیل در حوزه مدیریت آب و سنسورها سال‌ها جلوتر هستند و برندهای قوی دارند. شرکت‌های ایرانی برای رقابت با آنها در بازارهای بین‌المللی (به غیر از کشورهای همسایه) مشکل دارند.
چهارم، نبود ثبت جهانی و برندسازی. مهارت ایرانیان در احیای قنات و هوشمندسازی آن، یک «برند نرم» (soft power) است که به درستی معرفی نشده و به عنوان یک کالای قابل صادرات شناخته نمی‌شود.
فرصت‌ها و راهکارها
بازار جهانی مدیریت آب و زیرساخت‌های آبی سالانه ۱,۵۰۰ میلیارد دلار است. کشورهای کم‌آب منطقه (افغانستان، پاکستان، عراق، یمن، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس) میلیاردها دلار در پروژه‌های آبی سرمایه‌گذاری می‌کنند و ایران، با سابقه قنات، می‌تواند بخشی از این بازار را تصاحب کند.
ایجاد برند ملی «قنات هوشمند ایرانی» (Persian Qanat Smart Solutions) با لوگوی اختصاصی و معرفی در مجامع بین‌المللی مانند شورای جهانی آب (World Water Council) و مجمع جهانی آب (World Water Forum).
ثبت مهارت «احیای قنات» و «قنات هوشمند» در یونسکو به عنوان میراث فرهنگی ناملموس، مشابه ثبت فرش ایرانی و نوروز.
تشکیل کنسرسیوم صادراتی شرکت‌های دانش بنیان و مهندسی ایرانی برای ارائه بسته جامع «احیای قنات و هوشمندسازی» به کشورهای هدف، یکپارچه با همکاری وزارت امور خارجه.
برگزار دوره‌های آموزشی (ظرفیت سازی) برای مهندسان و متولیان آب کشورهای همسایه در ایران. این دوره‌ها نه تنها درآمد ارزی دارد، بلکه زمینه‌ساز قراردادهای آتی نیز می‌شود.
ایده‌های رسانه‌ای و محتوایی
یک ویدیوی ۲ دقیقه‌ای با نام «قنات هوشمند» که نشان می‌دهد یک مُقَنی سنتی در حال لایروبی قنات و در کنارش یک مهندس جوان با لپ تاپ سنسورها را تنظیم می‌کند.
یک اینفوگرافیک از مقایسه قنات سنتی (بی‌دفاع، نشتی، فرسایش) و قنات هوشمند (سنسور، پایش از راه دور، نگهداری پیشگیرانه).
یک پادکست ۱۵ دقیقه‌ای با مدیر یک شرکت دانش‌بنیان که از چالش‌های نصب سنسورها در عمق ۱۰۰ متری قنات می‌گوید.
یک موشن گرافیک کوتاه با عنوان «قنات هوشمند چگونه کار می‌کند؟» (انیمیشن ۶۰ ثانیه‌ای).
فراخوان اقدام
ما به عنوان یک مجموعه تخصصی در حوزه برندسازی ملی و بازاریابی خدمات مهندسی و فناورانه، آماده ارائه مشاوره، طراحی استراتژی بازاریابی، بسته‌بندی و برندینگ به شرکت‌های دانش‌بنیان و مهندسی فعال در حوزه آب و قنات هستیم. اگر می‌خواهید میراث ۳۰۰۰ ساله ایرانی را با تکنولوژی روز به جهان صادر کنید، با ما تماس بگیرید.