قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا در سال ۱۳۶۸ و درست یک سال پس از پایان جنگ تحمیلی، به فرمان فرمانده کل قوا تأسیس شد. قرارگاهی که زاده تفکر بسیجی و فرهنگ جهادی بود و مأموریت یافت تا با استفاده از ماشین‌آلات و نیروهای زبده نظامی، به سازندگی کشور در مناطقی بپردازد که نه سرمایه‌گذار خصوصی رغبت حضور داشت و نه پیمانکاران معمولی توانایی اجرای طرح‌ها را.
از روزهای اول، قرارگاه خاتم خشت اول را در جاده‌سازی زد. راه‌های مواصلاتی در استان‌های محروم سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان و کردستان، اولویت اول بودند. جاده‌هایی که پیش از آن، مردم مجبور بودند ساعتها در مسیرهای خاکی و صعب‌العبور تردد کنند، با تلاش مهندسان و کارگران خاتم، آسفالت شد و به شبکه حمل و نقل ملی متصل گشت.
اما اوج درخشش قرارگاه خاتم در صنعت آب و انرژی رقم خورد. سدها و نیروگاه‌هایی که در مناطق دورافتاده ساخته شد، حاصل تلاش شبانه‌روزی قرارگاه خاتم است. سد و نیروگاه «آزاد» در کردستان، سد و نیروگاه «دامغان» در سمنان، سد «کوهرنگ ۳» در چهارمحال و بختیاری (بلندترین سد تونلی ایران)، و ده‌ها پروژه دیگر، همگی حاصل همین روحیه جهادی است.
در سال‌های اخیر، قرارگاه خاتم به پروژه‌های عظیم پالایشگاهی و پتروشیمی نیز ورود کرده است. پالایشگاه ستاره خلیج فارس (بزرگترین پالایشگاه میعانات گازی جهان)، طرح توسعه فازهای پارس جنوبی، و پالایشگاه آناهیتا در کرمانشاه، بخشی از افتخارات مهندسی قرارگاه خاتم در دوران تحریم و خودکفایی صنعت نفت است.
ارقام و مستندات
سال تأسیس: ۱۳۶۸ (۱۹۸۹)
طول راه‌های ساخته و بهسازی شده: بیش از ۲۰ هزار کیلومتر
تعداد پروژه‌های عمرانی تکمیل شده: بیش از ۲۰۰۰ پروژه
تعداد سدهای احداث شده: بیش از ۱۵ سد بزرگ
تعداد نیروگاه‌های ساخته شده: بیش از ۲۰ نیروگاه برق آبی، حرارتی و سیکل ترکیبی
حجم عملیات خاکی و سدسازی: بیش از ۲۰۰ میلیون متر مکعب
تعداد پرسنل و کارگران شاغل (در اوج فعالیت): بیش از ۵۰ هزار نفر
قرارگاه خاتم‌الانبیا به عنوان برند جهاد و سازندگی در فهرست برندهای ملی-عمرانی ایران ثبت شده است
چالش‌ها و موانع
نخستین مشکل، تحریم‌ها و تأمین تجهیزات پیشرفته راهسازی و سدسازی (مانند لودرهای سنگین، بلدوزرها، بیل‌های مکانیکی و جرثقیل‌های بزرگ) است. این تجهیزات عمدتاً از خارج تأمین می‌شده و تحریم‌ها، زنجیره تأمین را مختل کرده و هزینه‌ها را افزایش داده است.
دوم، کمبود بودجه و عدم تخصیص به موقع منابع مالی از سوی دستگاه‌های اجرایی و کارفرمایان پروژه‌هاست. این موضوع گاهی منجر به توقف یا کندی پیشرفت طرح‌های نیمه تمام می‌شود.
سوم، فرسودگی ماشین‌آلات و نیاز به نوسازی ناوگان سنگین راهسازی است. برخی از تجهیزات قرارگاه خاتم عمر بالایی دارند و جایگزینی آنها با توجه به تحریم‌ها و هزینه‌های سنگین، با مشکل مواجه است.
چهارم، نبود برندسازی قدرتمند بین‌المللی از دستاوردهای عمرانی قرارگاه خاتم است. با وجود پروژه‌های عظیم و موفق، نام «قرارگاه خاتم‌الانبیا» در مجامع بین‌المللی مهندسی و سازندگی ناشناخته است و فرصت صادرات خدمات مهندسی و پیمانکاری به سایر کشورها از دست رفته است.
پنجم، مخالفت برخی جریان‌های سیاسی داخلی با ورود نهادهای نظامی به پروژه‌های عمرانی و انتقاد از عدم شفافیت مالی است.
فرصت‌ها و راهکارها
بازار جهانی ساخت سد، راه، پالایشگاه و نیروگاه سالانه ۱,۵۰۰ میلیارد دلار است. قرارگاه خاتم با ۳۵ سال تجربه، می‌تواند به صادرکننده خدمات مهندسی و پیمانکاری به کشورهای همسایه (عراق، افغانستان، سوریه، لبنان، ونزوئلا و کشورهای حوزه مقاومت) تبدیل شود.
قرارگاه خاتم در دوران تحریم، توانسته است بسیاری از تجهیزات و قطعات را بومی‌سازی کند. این دستاورد می‌تواند در قالب برند «ساخت ایران» و «مهندسی جهادی» به کشورهای جهان سوم و در حال توسعه صادر شود.
برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی از دستاوردهای قرارگاه خاتم در تهران و سایر کشورها، و دعوت از پیمانکاران و شرکت‌های مهندسی خارجی برای بازدید از پروژه‌های انجام شده.
تبدیل پروژه‌های شاخص قرارگاه خاتم (مانند سد کوهرنگ ۳، سد آزاد، و پالایشگاه ستاره خلیج فارس) به «موزه‌های صنعت و مهندسی» و مراکز بازدید برای دانشجویان و گردشگران علمی داخلی و خارجی.
برندسازی قرارگاه خاتم به عنوان «الگوی سازندگی جهادی در مناطق محروم» و «پرچمدار خودکفایی مهندسی ایران».
ایده‌های رسانه‌ای و محتوایی
یک ویدیوی ۳ دقیقه‌ای با نام «جهادگران سازندگی» که مرور می‌کند پروژه‌های عظیم قرارگاه خاتم را از جاده‌های سیستان و بلوچستان تا سد کوهرنگ و پالایشگاه ستاره خلیج فارس. تصاویر هوایی از پروژه‌ها و نمای نزدیک از تلاش مهندسان و کارگران.
یک اینفوگرافیک از طول راه‌های ساخته شده (بیش از ۲۰ هزار کیلومتر)، تعداد سدها (۱۵ سد بزرگ)، و حجم عملیات خاکی (۲۰۰ میلیون متر مکعب) و مقایسه آن با سایر پروژه‌های عمرانی در منطقه.
یک پادکست ۲۰ دقیقه‌ای با یک مهندس قدیمی قرارگاه که از روزهای اول تأسیس و کار در مناطق صعب‌العبور سیستان و بلوچستان می‌گوید.
یک موشن گرافیک کوتاه با عنوان «قرارگاه خاتم چگونه در دورترین نقاط ایران جاده و سد می‌سازد؟» (انیمیشن ۶۰ ثانیه‌ای).