«وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» عالی‌ترین نهاد حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران در حوزه حفاظت از گنجینه‌های مادی و معنوی، رونق‌بخشی به صنعت گردشگری و صیانت از هنرهای سنتی و صنایع دستی کشور است. این وزارتخانه به عنوان اصلی‌ترین متولی دیپلماسی فرهنگی و تصویرسازی بین‌المللی، نقش کلیدی در معرفی هویت ایران، ایجاد ثروت پایدار بومی و ارتقای جایگاه «برند ملی ایران» در عرصه‌ی جهانی ایفا می‌کند.
سیر تحول و تاریخچه شکل‌گیری
روند اداری و ساختاری صیانت از میراث و هنر در ایران، سیری بیش از یک قرن را طی کرده است:
- نخستین گام‌ها: با تصویب قانون اداری «وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه» در سال ۱۲۸۶ شمسی و تأسیس «اداره عتیقات» و «موزه ملی ایران» (۱۳۹۵–۱۳۹۷) نخستین ساختار رسمی حفاظت از آثار باستانی پدید آمد.
- شکل‌گیری سازمان صنایع دستی: در سال ۱۳۴۷ مرکز صنایع دستی وابسته به وزارت اقتصاد راه‌اندازی شد که بعدها در قالب «سازمان صنایع دستی ایران» متمرکز گردید.
- یکپارچه‌سازی و ادغام: در سال ۱۳۸۲ با ادغام سازمان میراث فرهنگی و سازمان ایرانگردی و جهانگردی، «سازمان میراث فرهنگی و گردشگری» زیر نظر نهاد ریاست جمهوری شکل گرفت و در سال ۱۳۸۵ با الحاق سازمان صنایع دستی، جامعیت یافت.
- ارتقا به سطح وزارتخانه: در مردادماه ۱۳۹۸ با تصویب مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای نگهبان، این سازمان به «وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» ارتقا یافت تا از اختیارات گسترده‌تر، پاسخگویی قانونی و جایگاه ساختاری قدرتمندتر در هیئت دولت برخوردار شود.
ارکان سه‌گانه و مأموریت‌های استراتژیک
کارکرد اصلی این وزارتخانه حول سه محور بنیادین استوار است که ابعاد گوناگون برند ملی ایران را شکل می‌دهند:
۱. میراث فرهنگی (صیانت از هویت و تاریخ):
- ثبت، حفاظت، مرمت و کاوش محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی و موزه‌های سراسر کشور.
- صیانت از میراث ناملموس (آیین‌ها، سنت‌ها، دانش‌های بومی و هنرهای شفاهی).
- استرداد اموال و عتیقه‌های تاریخیِ خارج‌شده از کشور از طریق مراجع قانونی و بین‌المللی.
۲. صنایع دستی و هنرهای سنتی (تجلی هنر و تولید بومی):
- حمایـت از تولید، بسته‌بندی، آموزش و صادرات بیش از ۲۹۰ رشته صنایع دستی و هنرهای سنتی ایرانی.
- ثبت شهرهای ملی و جهانی صنایع دستی (نظیر اصفهان، شیراز، تبریز، میبد و زاهدان) جهت خلق برندهای منطقه‌ای.
- ساماندهی شاغلان این عرصه و ارتقای ارزش افزوده هنر بومی در اقتصاد ملی.
۳. گردشگری و توریسم (خلق تجربه و ارتباط بین‌المللی):
- مدیریت زیرساخت‌های اقامتی، دفاتر مسافرتی، مجتمع‌های گردشگری و راهنمایان تور.
- بازاریابی بین‌المللی و جذب گردشگران خارجی در قالب توریسم تاریخی-ثقافتی، اکوتوریسم و گردشگری سلامت.
- تسهیل صدور روادید و ایجاد شرایط امن و جذاب برای سفر گردشگران جهانی به ایران.
سند راهبردی و نشان (برند) ملی گردشگری
یکی از اقدامات این وزارتخانه در عرصه برندسازی، «تدوین و تصویب نشان (برند) ملی گردشگری جمهوری اسلامی ایران» در هیئت وزیران (مصوب خرداد ۱۴۰۰) است. این برند با اتکا بر هویت ایرانی-اسلامی، هویت بصری و کلامی واحدی را برای معرفی جاذبه‌های ایران به بازارهای هدف جهانی فراهم آورده است.
همچنین بر اساس سند راهبردی بازآفرینی گردشگری، ارتقای رقابت‌پذیری ایران حول سه خوشه محوری دنبال می‌شود:
- خوشه گردشگری فرهنگی و تاریخی: معرفی آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو.
- خوشه اکوتوریسم و گردشگری جامعه‌محور: بهره‌گیری از تنوع اقلیمی، کویرها، جنگل‌ها و روستاهای هدف گردشگری.
- خوشه گردشگری سلامت و تندرستی: ارائه خدمات درمانی و بازیابی روح و جسم با بهره‌گیری از ظرفیت‌های پزشکی و آب‌های گرم طبیعی کشور.
نقش وزارتخانه در تثبیت و ارتقای برند ملی ایران
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ویترین درخشان اصالت، هنر و مهمان‌نوازی ملت ایران به جهان است. این نهاد با ثبت ده‌ها اثر مادی و غیرمادی در یونسکو، برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی صنایع دستی، میزبانی از گردشگران خارجی و صدور روایت‌های واقع‌گرایانه و زیبا از ایران معاصر، اصلی‌ترین خنثی‌کننده پروژه‌های ایران‌هراسی و بزرگترین مولد قدرت نرم برای برند ملی ایران به‌شمار می‌رود.
